मानस-विकाराः

पदच्छेदः, अन्वयः, शब्दार्थः च (Word-for-Word Meaning & Derivations)

श्लोकः १ (धृतराष्ट्रः - Dhritarashtra)

• सत्य-पराङ्मुखः (Satya-parāṅmukhaḥ) = सत्य (Truth) + पराङ्मुख (Turning away face). (Ostrich Effect). The one who averts his gaze from the truth.
• राजा (Rājā) = The King.
• स्व-पक्ष-पात-मण्डितः (Sva-pakṣa-pāta-maṇḍitaḥ) = स्व (Own) + पक्ष (Side/In-group) + पात (Falling for/Favoritism) + मण्डितः (Adorned/Characterized by). (In-Group Favoritism).
• धृतराष्ट्रः (Dhṛtarāṣṭraḥ) = Proper noun.
• अन्धः (Andhaḥ) = Blind (Physically and metaphorically).
• एव (Eva) = Indeed.
• आसीत् (Āsīt) = Was.
• पुत्र-स्नेह-विमोहितः (Putra-sneha-vimohitaḥ) = पुत्र (Son) + स्नेह (Affection) + विमोहितः (Deluded). Deluded by affection for his son.

श्लोकः २ (दुर्योधनः - Duryodhana)

• नष्ट-मूल्य-अनुबन्धेन (Naṣṭa-mūlya-anubandhena) = नष्ट (Lost/Sunk) + मूल्य (Value/Cost) + अनुबन्ध (Binding/Fallacy) + तृतीया-विभक्तिः (By/Due to). (Sunk Cost Fallacy). Due to the attachment to the expended cost.
• शून्य-विपत्ति-काङ्क्षया (Śūnya-vipatti-kāṅkṣayā) = शून्य (Zero) + विपत्ति (Risk) + काङ्क्षा (Desire/Bias). (Zero-Risk Bias). By the desire for absolute zero risk (total elimination of Pandavas).
• दुर्योधनः (Duryodhanaḥ) = Proper noun.
• विनाशाय (Vināśāya) = For destruction (चतुर्थी).
• सर्वस्वम् (Sarvasvam) = Everything/All territory.
• त्यक्तुम् (Tyaktum) = To sacrifice/give up.
• उद्यतः (Udyataḥ) = Ready/Prepared.

श्लोकः ३ (भीष्मः - Bhishma)

• अधिकार-अन्धता-ग्रस्तः (Adhikāra-andhatā-grastaḥ) = अधिकार (Authority/Power) + अन्धता (Blindness/Bias) + ग्रस्तः (Seized by). (Authority Bias). Paralyzed by deference to the king’s authority.
• जीर्ण-धर्म-रतः (Jīrṇa-dharma-rataḥ) = जीर्ण (Decayed/Rotting system) + धर्म (Law/System) + रतः (Attached/Justifying). (System Justification). Attached to a rotting system.
• अपि च (Api ca) = And also.
• निष्क्रियत्व-अपराधः (Niṣkriyatva-aparādhaḥ) = निष्क्रियत्व (Inaction/Omission) + अपराधः (Crime/Bias/Flaw). (Omission Bias). The moral flaw of passive allowance.
• अस्य (Asya) = His.
• भीष्मस्य (Bhīṣmasya) = Of Bhishma.
• कुरु-संसदि (Kuru-saṃsadi) = In the assembly of the Kurus (सप्तमी).

श्लोकः ४ (युधिष्ठिरः - Yudhishthira)

• पर्याय-आगमम् (Paryāya-āgamam) = पर्याय (Turn/Change of luck) + आगमम् (Arrival).
• आशास्य (Āśāsya) = Hoping for (ल्यप् प्रत्ययः). Hoping for a change in mathematical luck (Gambler’s Fallacy).
• यन्त्रवत्-धर्मम् (Yantravad-dharmam) = यन्त्रवत् (Like a machine/Algorithmic) + धर्मम् (Duty/Rule). (Automation Bias).
• आचरन् (Ācaran) = Practicing/Acting (शतृ प्रत्ययः).
• युधिष्ठिरः (Yudhiṣṭhiraḥ) = Proper noun.
• तु (Tu) = But.
• तत्रैव (Tatraiva) = Right there.
• द्यूत-भ्रान्त्या (Dyūta-bhrāntyā) = द्यूत (Gambling) + भ्रान्ति (Fallacy). By the gambler’s delusion.
• पराजितः (Parājitaḥ) = Defeated.

श्लोकः ५ (शकुनिः - Shakuni)

• वचनस्य (Vacanasya) = Of words.
• विन्यासेन (Vinyāsena) = By the arrangement/framing. (Framing Effect - ‘Vacanavinyāsa’).
• शकुनिः (Śakuniḥ) = Proper noun.
• वञ्चयति (Vañcayati) = Deceives/Manipulates.
• अमुम् (Amum) = Him (Yudhishthira).
• द्यूतम् (Dyūtam) = The gambling game.
• हि (Hi) = Indeed.
• धर्म-रूपेण (Dharma-rūpeṇa) = In the form of duty/honor.
• दर्शयन् (Darśayan) = Showing/Presenting (शतृ प्रत्ययः).
• कपटैः (Kapaṭaiḥ) = Through deceits.
• नृपम् (Nṛpam) = To the king.

श्लोकः ६ (रावणः - Ravana)

• अति-दर्प-विमूढ-आत्मा (Ati-darpa-vimūḍha-ātmā) = अति (Over) + दर्प (Confidence) + विमूढ (Deluded) + आत्मा (Mind/Self). (Overconfidence Effect). Mind deluded by supreme overconfidence.
• क्षुद्र-हेतु-अवमानतः (Kṣudra-hetu-avamānataḥ) = क्षुद्र (Minor/Insignificant) + हेतु (Variable/Factor) + अवमानतः (By disregarding/Illusion of validity). (Illusion of Validity). By completely disregarding insignificant variables.
• मत्वा (Matvā) = Having considered (क्त्वा प्रत्ययः).
• तु (Tu) = Indeed.
• मानवान् (Mānavān) = Humans.
• क्षुद्रान् (Kṣudrān) = Insignificant/Mere.
• रावणः (Rāvaṇaḥ) = Proper noun.
• नाशम् (Nāśam) = Destruction.
• आप्तवान् (Āptavān) = Obtained/Reached (क्तवतु प्रत्ययः).

श्लोकः ७ (कैकेयी - Kaikeyi)

• दृढ-मूल-भ्रम-आविष्टा (Dṛḍha-mūla-bhrama-āviṣṭā) = दृढ (Firm) + मूल (Root/Anchor) + भ्रम (Delusion) + आविष्टा (Possessed by). (Anchoring Effect). Possessed by the first intensely planted seed of paranoia.
• सद्यः-फल-विलोभिता (Sadyaḥ-phala-vilobhitā) = सद्यः (Immediate/Present) + फल (Payoff/Fruit) + विलोभिता (Allured/Biased). (Present Bias / Hyperbolic Discounting). Allured by the immediate emotional payoff.
• कैकेयी (Kaikeyī) = Proper noun.
• भावि-दुःख-अन्धा (Bhāvi-duḥkha-andhā) = भावि (Future) + दुःख (Devastation/Consequence) + अन्धा (Blind). Blind to the massive future devastation.
• अयाचत (Ayācata) = Begged/Asked (लङ् लकारः, आत्मनेपदम्).
• नृपम् (Nṛpam) = The King (Dasharatha).
• वरम् (Varam) = The boon.

नूतन-शब्द-व्युत्पत्तिः (Glossary of Coined Pāṇinian Terms)

१. सत्यपराङ्मुखत्वम् (The Ostrich Effect): ‘सत्य’ (Truth) तथा ‘पराङ्मुख’ (Averted). अज्ञानवाञ्छा इत्यर्थः। सत्यं दृष्ट्वा मुखगूहनम्। २. स्वपक्षपातः (In-Group Favoritism): ‘स्व’ (Own) + ‘पक्ष’ (Group/Side) + ‘पात’ (Inclination). पतति अस्मिन् इति पातः (घञ् प्रत्ययः)। ३. नष्टमूल्यानुबन्धः (Sunk Cost Fallacy): ‘नष्ट’ (Lost) + ‘मूल्य’ (Cost/Value) + ‘अनुबन्ध’ (Attachment/Binding). गते श्रमे मिथ्या-मोहः। ४. शून्यविपत्तिकाङ्क्षा (Zero-Risk Bias): ‘शून्य’ (Zero) + ‘विपत्ति’ (Risk) + ‘काङ्क्षा’ (Desire). सर्वभयोच्छेदवाञ्छा। ५. जीर्णधर्मरतिः (System Justification): ‘जीर्ण’ (Decayed/Old) + ‘धर्म’ (System/Arrangement) + ‘रतिः’ (Attachment). रूढिव्यवस्थाग्रहः। ६. अधिकारान्धता (Authority Bias): ‘अधिकार’ (Authority) + ‘अन्धता’ (Blindness). प्रभुवाक्यान्धानुसरणम्। ७. निष्क्रियत्वापराधः (Omission Bias): ‘निष्क्रियत्व’ (Inaction/Omission) एव ‘अपराधः’ (Moral failing). अकर्मदोषः। ८. पर्यायागमाशा / द्यूतभ्रान्तिः (Gambler’s Fallacy): ‘पर्याय’ (Turn/Probability) + ‘आगम’ (Arrival) + ‘आशा’ (Hope). पुनः पुनः प्रयत्नेन भाग्यपरिवर्तनस्य गणितीय-भ्रमः। ९. यन्त्रवद्धर्मचर्या (Automation Bias): ‘यन्त्रवत्’ (Like an automaton) + ‘धर्मचर्या’ (Execution of duty). अन्तःप्रज्ञां विना केवलं नियमानुसारं वर्तनम्। १०. वचनविन्यासः (Framing Effect): ‘वचन’ (Words/Data) + ‘विन्यासः’ (Framing/Arrangement). वाक्-छलेन सत्यस्य रूपान्तरणम्। ११. अतिदर्पः (Overconfidence Effect): ‘अति’ (Extreme) + ‘दर्पः’ (Confidence/Pride). १२. क्षुद्रहेत्ववमानः (Illusion of Validity): ‘क्षुद्र’ (Minor) + ‘हेतु’ (Variables) + ‘अवमानः’ (Disregard). स्वल्प-कारणानाम् उपेक्षा-भ्रमः। १३. दृढमूलभ्रमः (Anchoring Effect): ‘दृढ’ (Firmly planted) + ‘मूल’ (Root/First information) + ‘भ्रमः’ (Bias). प्रथम-विचार-बन्धनम्। १४. सद्यःफललोभः (Present Bias): ‘सद्यः’ (Immediate/Present) + ‘फल’ (Reward) + ‘लोभः’ (Greed). भविष्यदन्धता (Blindness to the future consequences) इति अस्य परिणामः।