1. मङ्गलाचरणम् (The Invocation)
Verse 1 (Meter: अनुष्टुभ्)
स्वार्थिका सर्वचेष्टा हि मूल्यं व्यक्तिसमाश्रितम् ।
प्रणम्य हरिपिङ्गलम् वक्ष्ये स्वाराज्यसाधनम् ॥ १ ॥
प्रणम्य हरिपिङ्गलम् वक्ष्ये स्वाराज्यसाधनम् ॥ १ ॥
Meaning: All human endeavor is inherently driven by self-interest, and value is entirely dependent upon the individual. Paying respects to the Sage Hari Piṅgala, I shall now declare the instrument to absolute personal sovereignty.
2. पाशप्रकरणम् (The Chapter on Snares)
Trap 1: अस्मितापाशः (The Identity Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
अन्यः स्यामिति या भ्रान्तिरन्ये वा स्युर्मया समाः ।
स एवास्मितापाशोऽयं स्वाराज्यपरिपन्थकः ॥ २ ॥
स एवास्मितापाशोऽयं स्वाराज्यपरिपन्थकः ॥ २ ॥
Meaning: The delusion 'I should be someone else' or 'others should be exactly like me'—that alone is the Snare of Identity, the highwayman on the road to absolute self-rule.
The Escape (Meter: उपजाति)
स्वभावमेकं मनुजोऽनुगच्छन्
न चान्यचित्तं परिवर्तयेत ।
त्यक्त्वा तु पाशं परकल्पितं वै
स्वाराज्यमेति प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ ३ ॥
न चान्यचित्तं परिवर्तयेत ।
त्यक्त्वा तु पाशं परकल्पितं वै
स्वाराज्यमेति प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ ३ ॥
Meaning: Pursuing one's own inherent nature alone, a man should not attempt to alter the mind of another. Having abandoned the snare fashioned by others, he of resolute intellect attains self-rule.
Trap 2: बुद्धिपाशः (The Intellectual Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
केवलं बुद्धिमाश्रित्य भाववेगान् निरोधति ।
तर्केणैवाखिलं पश्यन् बुद्धिपाशे स बध्यते ॥ ४ ॥
तर्केणैवाखिलं पश्यन् बुद्धिपाशे स बध्यते ॥ ४ ॥
Meaning: Relying solely on the intellect, he who suppresses emotional impulses and views the entire world through logic alone becomes trapped in the snare of the intellect.
The Escape (Meter: उपजाति)
भावान् प्रकृत्या सहजान् विदित्वा
बुद्धिं तु कार्येषु नियोजयेत् सः ।
तर्केण लोकं न हि बोधयेत् यः
यथार्थबोधाद् लभते स्वाराज्यम् ॥ ५ ॥
बुद्धिं तु कार्येषु नियोजयेत् सः ।
तर्केण लोकं न हि बोधयेत् यः
यथार्थबोधाद् लभते स्वाराज्यम् ॥ ५ ॥
Meaning: Recognizing emotions as innately natural, he employs the intellect purely for execution. He who does not attempt to convince the world through logic attains self-rule through an exact understanding of reality.
Trap 3: वेगपाशः (The Emotional Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
तीव्रेण भाववेगेन मूढः सङ्कल्पमाचरेत् ।
शाश्वतोऽयमिति भ्रान्त्या वेगपाशे निमज्जति ॥ ६ ॥
शाश्वतोऽयमिति भ्रान्त्या वेगपाशे निमज्जति ॥ ६ ॥
Meaning: The deluded man makes binding decisions during an intense emotional surge. Thinking 'this feeling is permanent,' he drowns in the snare of momentum.
The Escape (Meter: उपजाति)
उदेति भावः पततीति मत्वा
शान्ते च चित्ते कुरुते विचारम् ।
न वेगकाले नियमं करोति
स्वाराज्यमाप्नोति विमुक्तपाशः ॥ ७ ॥
शान्ते च चित्ते कुरुते विचारम् ।
न वेगकाले नियमं करोति
स्वाराज्यमाप्नोति विमुक्तपाशः ॥ ७ ॥
Meaning: Knowing that emotion rises and falls, he deliberates only when the mind is still. He makes no binding rule during the surge, thereby attaining absolute self-rule, entirely freed from the snare.
Trap 4: आत्मत्यागपाशः (The Altruism (Unselfishness) Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
स्वसुखं त्यजते मूढः परार्थं यत्नतः सदा ।
गुप्तवाञ्छां हृदि स्थाप्य बध्यते त्यागपाशतः ॥ ८ ॥
गुप्तवाञ्छां हृदि स्थाप्य बध्यते त्यागपाशतः ॥ ८ ॥
Meaning: The deluded man constantly abandons his own happiness for the sake of others. Holding a covert expectation in his heart, he is bound by the snare of sacrifice.
The Escape (Meter: उपजाति)
स्वार्थानुरूपां कृतिमेव विद्यात्
न गुप्तमूल्यं हृदये दधाति ।
स्वानन्दतुष्टः स तु लोकमध्ये
त्यक्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ ९ ॥
न गुप्तमूल्यं हृदये दधाति ।
स्वानन्दतुष्टः स तु लोकमध्ये
त्यक्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ ९ ॥
Meaning: Recognizing that all action strictly conforms to self-interest, he holds no hidden price in his heart. Satisfied by his own joy while amidst the world, he abandons the snare and attains self-rule.
Trap 5: राज्यभ्रमः (The Government Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
राज्यमेवाखिलं कुर्यान्मङ्गलं मे प्रदास्यति ।
इति मूढो हि विश्वस्य राज्यभ्रमे स बध्यते ॥ १० ॥
इति मूढो हि विश्वस्य राज्यभ्रमे स बध्यते ॥ १० ॥
Meaning: 'The state alone can do everything; it will provide my welfare'—thus the deluded man, placing absolute trust, is bound by the illusion of the state.
The Escape (Meter: उपजाति)
न राज्यशक्तीं प्रतिहन्ति धीरः
न चापि तस्मिन् कुरुतेऽवलम्बम् ।
निजं प्रपञ्चं विरचय्य वीरः
विमुक्तभ्रमो लभते स्वाराज्यम् ॥ ११ ॥
न चापि तस्मिन् कुरुतेऽवलम्बम् ।
निजं प्रपञ्चं विरचय्य वीरः
विमुक्तभ्रमो लभते स्वाराज्यम् ॥ ११ ॥
Meaning: The wise man neither strikes against the state's power, nor places his dependence upon it. Constructing his own private domain, the hero is freed from the illusion and attains self-rule.
Trap 6: समूहपाशः (The Group Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
सङ्घेनैव भवेत् कार्यं सर्वसम्मतिरेव हि ।
मन्दैः सह चरन् मूढः समूहपाशे बध्यते ॥ १२ ॥
मन्दैः सह चरन् मूढः समूहपाशे बध्यते ॥ १२ ॥
Meaning: 'Work can only be accomplished by the group; consensus is the only way.' Walking alongside the slow, the deluded man is bound by the snare of the collective.
The Escape (Meter: उपजाति)
एकाकिनो वेगमखण्डितं यः
जानाति नित्यं न च सङ्घमेति ।
स्वकीयमार्गेण चरन् स्वतन्त्रः
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ १३ ॥
जानाति नित्यं न च सङ्घमेति ।
स्वकीयमार्गेण चरन् स्वतन्त्रः
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ १३ ॥
Meaning: He who knows the unbroken momentum of the solitary actor does not surrender to the committee. Moving freely on his own distinct path, he cuts the snare and attains self-rule.
Trap 7: परधर्मपाशः (The Morality Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
परकीयमयीं नीतिं धर्मोऽयमिति मन्यते ।
स्वविवेकं परित्यज्य परधर्मे स बध्यते ॥ १४ ॥
स्वविवेकं परित्यज्य परधर्मे स बध्यते ॥ १४ ॥
Meaning: Assuming 'this is my duty' regarding a code constructed by others, he abandons his own discernment and is bound by the snare of an external code.
The Escape (Meter: उपजाति)
निजं हि मूल्यं स्वयमेव कृत्वा
परोपदेशान् न च मानयेत् यः ।
स्वधर्ममार्गेण चरन् प्रकामं
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ १५ ॥
परोपदेशान् न च मानयेत् यः ।
स्वधर्ममार्गेण चरन् प्रकामं
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ १५ ॥
Meaning: Establishing his own values, he refuses to blindly honor external dictates. Walking resolutely on his own path of duty, he cuts the snare and attains self-rule.
Trap 8: विषादपाशः (The Despair Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
अन्ये मे बाधका नित्यं न मे स्वातन्त्र्यमस्ति हि ।
इति शोकेन सन्तप्तो विषादपाशबन्धनः ॥ १६ ॥
इति शोकेन सन्तप्तो विषादपाशबन्धनः ॥ १६ ॥
Meaning: 'Others are constantly blocking me; I have no freedom.' Tormented by this grief, he is bound by the snare of despondency.
The Escape (Meter: उपजाति)
न बाधते कोऽपि निजं प्रपञ्चं
विकल्पमार्गान् विनिरीक्ष्य धीरः ।
त्यक्त्वा विषादं स्वबलं प्रयुञ्जन्
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ १७ ॥
विकल्पमार्गान् विनिरीक्ष्य धीरः ।
त्यक्त्वा विषादं स्वबलं प्रयुञ्जन्
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ १७ ॥
Meaning: Realizing no one can truly block his sovereign domain, the wise man continuously observes alternative paths. Abandoning despair and wielding his own strength, he attains self-rule.
Trap 9: अधिकारभ्रमः (The Rights Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
अधिकाराः प्ररक्षन्ति मामेव नियमास्तथा ।
शक्तिहीनं हि विश्वासं कुर्वन् भ्रमे स बध्यते ॥ १८ ॥
शक्तिहीनं हि विश्वासं कुर्वन् भ्रमे स बध्यते ॥ १८ ॥
Meaning: 'Abstract rights and rules will protect me.' Placing powerless faith in this, he is trapped by the illusion of entitlement.
The Escape (Meter: उपजाति)
न पत्रलेखो न च धर्मवाक्यं
विना स्वशक्तिं खलु रक्षते त्वाम् ।
बलप्रयोगात् निजमार्गरक्षी
विमुक्तभ्रमो लभते स्वाराज्यम् ॥ १९ ॥
विना स्वशक्तिं खलु रक्षते त्वाम् ।
बलप्रयोगात् निजमार्गरक्षी
विमुक्तभ्रमो लभते स्वाराज्यम् ॥ १९ ॥
Meaning: Neither written documents nor moral proclamations protect you without your own strength. Guarding his path through the application of his own leverage, he is freed from the illusion.
Trap 10: आदर्शलोकभ्रमः (The Utopia Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
सम्पूर्णं जगदुद्धार्यं ततः पश्चात् सुखं मम ।
असम्भवं प्रतीक्षन् सः आदर्शभ्रमे बध्यते ॥ २० ॥
असम्भवं प्रतीक्षन् सः आदर्शभ्रमे बध्यते ॥ २० ॥
Meaning: 'The entire world must be uplifted before I can have my happiness.' Waiting for the impossible, he is trapped in the illusion of an ideal world.
The Escape (Meter: उपजाति)
सदोषमेव प्रकृतं हि विश्वं
न तस्य शुद्धौ समयं क्षिपेत् सः ।
अत्रैव काले निजसौख्यभोक्ता
विमुक्तभ्रमो लभते स्वाराज्यम् ॥ २१ ॥
न तस्य शुद्धौ समयं क्षिपेत् सः ।
अत्रैव काले निजसौख्यभोक्ता
विमुक्तभ्रमो लभते स्वाराज्यम् ॥ २१ ॥
Meaning: Knowing the world is inherently flawed by nature, he wastes no time trying to purify it. Consuming his own joy in the present moment, he is freed from the illusion.
Trap 11: कोलाहलपाशः (The Burning-Issue Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
सर्वस्मिन् लोकवादे च मया भागः प्रदातव्यः ।
इति व्यर्थश्रमं कुर्वन् कोलाहले स बध्यते ॥ २२ ॥
इति व्यर्थश्रमं कुर्वन् कोलाहले स बध्यते ॥ २२ ॥
Meaning: 'I must participate in every public debate and outrage.' Executing this futile labor, he is bound by the snare of public clamor.
The Escape (Meter: उपजाति)
परस्य चिन्ता न हि मेऽधिकारः
वृथा विवादान् परिवर्जयेत् यः ।
स्वकर्ममग्नो ह्यचलो विरक्तः
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ २३ ॥
वृथा विवादान् परिवर्जयेत् यः ।
स्वकर्ममग्नो ह्यचलो विरक्तः
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ २३ ॥
Meaning: 'The anxieties of others fall outside my jurisdiction.' He who completely avoids useless debates, immersed solely in his own work—unmoved and detached—attains self-rule.
Trap 12: पूर्वनिवेशपाशः (The Previous-Investment Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
पूर्वं मे व्ययितो कालो धनं चापि विनाश्यते ।
अतो दुःखेऽपि तिष्ठामि निवेशपाशबन्धनः ॥ २४ ॥
अतो दुःखेऽपि तिष्ठामि निवेशपाशबन्धनः ॥ २४ ॥
Meaning: 'My previously spent time and wealth will be destroyed.' Due to this, he remains in misery, bound by the snare of prior investment.
The Escape (Meter: उपजाति)
गतं गतं नैव पुनः प्रयाति
भविष्यसौख्यं खलु चिन्तयेत् सः ।
त्यक्त्वा हि नष्टं नवमार्गगामी
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ २५ ॥
भविष्यसौख्यं खलु चिन्तयेत् सः ।
त्यक्त्वा हि नष्टं नवमार्गगामी
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ २५ ॥
Meaning: What is gone is gone and does not return; he considers only his future utility. Abandoning sunk costs and walking a new path, he attains self-rule.
Trap 13: परिधिपाशः (The Box Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
निर्गमे कष्टमत्यन्तमत्रैव सहनं वरम् ।
भीत्या क्लेशं सहन् नित्यं परिधिपाशे स बध्यते ॥ २६ ॥
भीत्या क्लेशं सहन् नित्यं परिधिपाशे स बध्यते ॥ २६ ॥
Meaning: 'Escaping is too painful; enduring it right here is better.' Through fear, continuously suffering distress, he is bound in the snare of the boundary.
The Escape (Meter: उपजाति)
क्षणं हि कष्टं ननु बन्धनात् तु
भयं परित्यज्य बहिः प्रयाति ।
सोढ्वा हि खेदं चिरसौख्यहेतोः
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ २७ ॥
भयं परित्यज्य बहिः प्रयाति ।
सोढ्वा हि खेदं चिरसौख्यहेतोः
छित्त्वा हि पाशं लभते स्वाराज्यम् ॥ २७ ॥
Meaning: Knowing the pain of escape is momentary compared to eternal bondage, he casts off fear and leaves. Enduring the temporary friction for the sake of permanent autonomy, he attains self-rule.
Trap 14: निश्चयभ्रमः (The Certainty Trap)
The Diagnosis (Meter: अनुष्टुभ्)
सर्वं निश्चितमेव स्यान्न भवेत् संशयो मम ।
साहसं यो न गृह्णाति निश्चये स हि बध्यते ॥ २८ ॥
साहसं यो न गृह्णाति निश्चये स हि बध्यते ॥ २८ ॥
Meaning: 'Everything must be perfectly certain; I can have no risk.' He who refuses to take a leap is bound by the illusion of absolute certainty.
The Escape (Meter: उपजाति)
अनिश्चितं सर्वमिदं हि विश्वं
सम्भाव्यमूल्यानि विमृश्य कार्ये ।
कृत्वा तु धीरः सततं प्रयत्नं
विमुक्तभ्रमो लभते स्वाराज्यम् ॥ २९ ॥
सम्भाव्यमूल्यानि विमृश्य कार्ये ।
कृत्वा तु धीरः सततं प्रयत्नं
विमुक्तभ्रमो लभते स्वाराज्यम् ॥ २९ ॥
Meaning: Recognizing that this entire universe is uncertain, he acts by analyzing probable values. Making continuous effort with courage, he is freed from the illusion.
3. स्वाराज्यप्रकरणम् (The Chapter on Sovereignty)
Verse 30 (Meter: अनुष्टुभ्)
मूल्यवर्धनम् — The Cultivation of Value
स्वमूल्यं वर्धयेत् नित्यं परतन्त्रं विवर्जयेत् ।
स्वनिर्भरतयैवैकः स्वाराज्यं विन्दते नरः ॥ ३० ॥
स्वनिर्भरतयैवैकः स्वाराज्यं विन्दते नरः ॥ ३० ॥
Meaning: A man must constantly increase his own market value and entirely abandon dependence on others. It is solely through absolute self-reliance that a man discovers true sovereignty.
Verse 31 (Meter: अनुष्टुभ्)
प्रतापः तथा प्राचुर्यम् — Frame and Abundance
प्रतापमक्षतं रक्षन् प्राचुर्यभावमाश्रितः ।
न स्त्रीहेतोः स्वकं मार्गं त्यजेत् प्राज्ञः कथञ्चन ॥ ३१ ॥
न स्त्रीहेतोः स्वकं मार्गं त्यजेत् प्राज्ञः कथञ्चन ॥ ३१ ॥
Meaning: Maintaining an unbroken presence (Frame) and taking refuge in an mindset of abundance, the wise man never, under any circumstance, abandons his life's path for the sake of a woman.
Verse 32 (Meter: अनुष्टुभ्)
विनिमयः — Voluntary Exchange
स्वेच्छया विनिमयः कार्यो न कश्चिद् बध्यते बलात् ।
यथार्थं जगदालोक्य निरातङ्कः स जीवति ॥ ३२ ॥
यथार्थं जगदालोक्य निरातङ्कः स जीवति ॥ ३२ ॥
Meaning: All interactions and trades should be voluntary; no one should be bound by force. Seeing the world exactly as it is, he lives entirely free from anxiety.
4. फलश्रुतिः (The Fruits of Knowledge)
Verse 33 (Meter: उपजाति)
पाशमुक्तिः — Liberation from the Snares
पाशान् चतुर्दश विच्छिद्य धीरः
स्वयंप्रकाशो विचरत्यसङ्गः ।
न राजतन्त्रं न च लोकवादः
कदापि तस्यापहिनोति शान्तिम् ॥ ३३ ॥
स्वयंप्रकाशो विचरत्यसङ्गः ।
न राजतन्त्रं न च लोकवादः
कदापि तस्यापहिनोति शान्तिम् ॥ ३३ ॥
Meaning: Having completely severed the fourteen snares, the wise man moves through the world self-illuminated and unattached. Neither the machinery of the state nor the clamor of public opinion can ever destroy his profound peace.
Verse 34 (Meter: अनुष्टुभ्)
उपसंहारः — The Conclusion
पिङ्गलस्योपदेशोऽयं हरिणा यः प्रकीर्तितः ।
यः शृणोति कृती नित्यं स स्वाराज्ये महीयते ॥ ३४ ॥
यः शृणोति कृती नित्यं स स्वाराज्ये महीयते ॥ ३४ ॥
Meaning: This supreme teaching, proclaimed by the Sage Hari Piṅgala—the capable man who listens to it and integrates it daily is forever glorified in absolute self-rule.