Seventeen verses distil core quantitative aptitude concepts – number systems, averages, percentages, geometry, algebra, permutations and logarithms – from Dinesh Khattar's Pearson guide into classical Sanskrit. Four meters are used: अनुष्टुप्, उपजाति, वंशस्थम् and वसन्ततिलका.
विषय-चयन-नीतिः (Filtering Strategy)

document_analysis

  • source_material: “The Pearson Guide to Quantitative Aptitude for Competitive Examinations”
  • author: “Dinesh Khattar”
  • publisher: “Pearson Education”

  • objective: “Extract fundamental quantitative aptitude concepts and codify them into Pāṇinian Sanskrit verses with precise meters, filtering out repetitive exercises.”

  • what_is_kept
    • Core mathematical definitions (Natural numbers, primes, fractions)
    • Fundamental algorithmic relationships (LCM/HCF rules, Averages, Percentages)
    • Universal geometric and algebraic theorems (Quadratic roots, Pythagorean theorem)
    • Conceptual definitions of modern math (Permutations, Logarithms, Data Interpretation)
  • what_is_skipped
    • Thousands of practice questions and mock tests
    • Long division examples and step-by-step arithmetic deductions
    • Transient word problems (e.g., trains passing platforms, pipes filling cisterns)
    • Answer keys and highly specific, rare mathematical tricks
## अनुष्टुप्-खण्डः (Anuṣṭubh Section) – अनुष्टुप्

श्लोकः 1 – प्रस्तावना (Prologue and Intent) – अनुष्टुप्

ग्रन्थसारं समादाय त्यक्त्वा यद्-विस्तरात्मकम् ।
पार्श्व-ज्ञानं तु पद्येषु ग्रथ्यते शृणु सादरम् ॥१॥

श्लोकः 2 – सङ्ख्या-प्रकरणम् (Number System) – अनुष्टुप्

प्राकृताः शून्यसंयुक्ताः पूर्णाः स्युः सङ्ख्यकाः खलु ।
विभाज्याश्चाविभाज्याश्च भिन्नाः सङ्ख्याः प्रकीर्तिताः ॥२॥

श्लोकः 3 – अपवर्त्य-अपवर्तक-प्रकरणम् (H.C.F. & L.C.M.) – अनुष्टुप्

लघुर्गुणो महान् भाजः तयोर्घातो भवेत् समः ।
द्वयोः सङ्ख्यकयोर्घात-तुल्यो वै गणिते खलु ॥३॥

श्लोकः 4 – वर्ग-घनमूलादि-प्रकरणम् (Square and Cube Roots) – अनुष्टुप्

स्वस्य स्वेन हतिर्वर्गो घनः स्यात् तु त्रिवारतः ।
तयोर्मूलं तु विज्ञेयं परीक्षायै खल्वर्थिभिः ॥४॥
## उपजाति-खण्डः (Upajāti Section) – उपजाति

श्लोकः 5 – मध्यमान-प्रकरणम् (Averages) – उपजाति

सर्वाङ्कयोगं यदि सङ्ख्यया वै
विभज्य लब्धं खलु मध्यमानम् ।
न्यूनाधिकत्वं परिहृत्य सर्वम्
साम्यं भवेत् तत्र हि सर्वदा तत् ॥५॥

श्लोकः 6 – प्रतिशत-प्रकरणम् (Percentages) – उपजाति

शतेन सङ्ख्या यदि तुल्यते सा
तदा हि मानं शतके प्रदिष्टम् ।
अंशं समग्रैः परिभज्य पश्चात्
शतेन गुण्यं फलमाप्तुकामैः ॥६॥

श्लोकः 7 – लाभालाभ-प्रकरणम् (Profit and Loss) – उपजाति

क्रीतात् तु मूल्याद् यदि विक्रयोर्ध्वम्
लाभस्तदा स्याद् वणिजां हि नूनम् ।
हीने तु मूल्ये क्षतिरेव दृष्टा
क्रीतस्य मूल्ये खलु सर्व-तौल्यम् ॥७॥

श्लोकः 8 – अनुपात-समानुपात-प्रकरणम् (Ratio and Proportion) – उपजाति

राशेर्हि राश्या सह यः प्रभागः
भागोऽनुपातो गणिते प्रदिष्टः ।
साम्यं तयोश्चेत् स समानुपातः
ज्ञेयः सदा सङ्ख्यक-शास्त्र-विद्भिः ॥८॥
## वंशस्थ-खण्डः (Vaṃśastha Section) – वंशस्थम्

श्लोकः 9 – समय-कार्य-प्रकरणम् (Time and Work) – वंशस्थम्

यदा जनः कार्य-करः सदा भवेत्
दिनानि वेगेन विलोम-रूपिणा ।
समाप्नुयात् कर्म च काल-योगतः
फलं तु कार्यस्य जनैर्हि लभ्यते ॥९॥

श्लोकः 10 – गति-दूरत्व-प्रकरणम् (Time, Speed and Distance) – वंशस्थम्

गतिर्यदा काल-हता च निश्चितम्
तदा हि दूरत्व-फलं प्रजायते ।
तयोर्विभागेन गतिस्तु लभ्यते
प्रमाण-शास्त्रे गणितस्य कोविदैः ॥१०॥

श्लोकः 11 – व्याज-प्रकरणम् (Simple and Compound Interest) – वंशस्थम्

दरस्तु कालेन हतो हि मूलकैः
शतेन भक्ते खलु व्याजमाप्यते ।
यदा तु व्याजेन युतं भवेद्धनम्
तदा हि तच्चक्र-कृतं प्रचक्षते ॥११॥

श्लोकः 12 – क्षेत्र-घन-मिति-प्रकरणम् (Mensuration (Area and Volume)) – वंशस्थम्

यदायतं क्षेत्र-मितौ विचिन्त्यते
भुज-द्वयस्याऽपि हतिः फलं भवेत् ।
घनाकृतेर्विस्तर-दैर्घ्य-तुङ्गताः
परस्परं ता गुणिता घनः स्मृतः ॥१२॥
## वसन्ततिलका-खण्डः (Vasantatilakā Section) – वसन्ततिलका

श्लोकः 13 – बीजगणित-प्रकरणम् (Algebra (Quadratic Equations)) – वसन्ततिलका

वर्गाङ्क-सङ्गुणक-मूल-युतं हि रूपम्
तस्यास्ति मूल-युगलं गणिते प्रसिद्धम् ।
योगाद् वियोग-गुणनात् खलु सम्भवन्ति
बीजानि तानि निपुणैः परिचिन्तितानि ॥१३॥

श्लोकः 14 – रेखागणित-प्रकरणम् (Geometry (Pythagorean Theorem)) – वसन्ततिलका

आधार-लम्ब-भुजयोः खलु वर्ग-योगः
कर्णस्य वर्ग-समतां समुपैति नित्यम् ।
कोणो यदा नवति-भाग-मितस्-त्रिकोणे
एतत् प्रमाणमृषिभिः कथितं पुरा वै ॥१४॥

श्लोकः 15 – क्रमचय-सञ्चय-प्रकरणम् (Permutations and Combinations) – वसन्ततिलका

वस्तून् यदा क्रम-युतान् खलु कल्पयामः
ज्ञेयः क्रमस्य चय इत्यभिधान-युक्तः ।
सञ्चित्य केवलमथो नहि तत्र भेदः
सञ्चोऽयमित्यवगतो गणिते प्रवीणैः ॥१५॥

श्लोकः 16 – लघुगणक-प्रकरणम् (Logarithms) – वसन्ततिलका

घातानि यत्र गुणना-युतिवद् भवन्ति
भागास्तथा व्यवकलान् नयनानुरूपाः ।
तद् विद्यते लघुगणात् परिमाण-शास्त्रे
पीयर्सनेन कथितं खलु पुस्तकेऽस्मिन् ॥१६॥
## उपसंहारः (Epilogue) – अनुष्टुप्

श्लोकः 17 – दत्ताङ्क-विवेचन-प्रकरणम् (Data Interpretation (Pie/Bar/Line Charts)) – अनुष्टुप्

वृत्ते वा रेखा-चित्रे वा स्तम्भे दत्ता हि सङ्ख्यकाः ।
तेषामर्थ-प्रबोधो हि दत्ताङ्क-व्याहृतिः स्मृता ॥१७॥
पारिभाषिक-शब्दकोषः (Technical Lexicon)

Proper Nouns Sanskritized

English Name संस्कृत-नाम व्युत्पत्तिः
Pearson पियर्सनम् Root ‘pi’ (drink) + ‘rasa’ (essence) + ‘na’; The source from which the essence of knowledge is drunk.
Dinesh Khattar दिनेशः खट्टराख्यः Khattar derived from ‘khaṭ’ (to strive) + ‘ara’; One who strives for wisdom.

Technical Terms

English Term संस्कृत-पदम् अर्थः
Data Interpretation दत्ताङ्क-व्याहृतिः Explanation/Interpretation of given numbers.
Logarithm लघुगणकः The calculator that makes things small/short.
Permutation क्रमचयः Accumulation with order.
Combination सञ्चयः Pure collection/selection without order.
Percentage मानं शतके Value per hundred.
Pie Chart वृत्तचित्रम् Circular chart.
Bar Graph स्तम्भचित्रम् Pillar chart.