सावरकार-साहित्य-समीक्षा

पदच्छेदः: विनायकः धीर-वरः हि लोके प्रसिद्धम् आप्तः निज-राष्ट्र-भक्त्या । शर-अग्निना आङ्ग्ल-बलम् प्रकम्प्य स्वातन्त्र्य-यज्ञे स्वयम् आजुहाव ॥

अन्वयः: लोके धीरवरः विनायकः निजराष्ट्रभक्त्या प्रसिद्धम् आप्तः हि। (सः) शराग्निना आङ्ग्लबलम् प्रकम्प्य स्वातन्त्र्ययज्ञे स्वयम् आजुहाव ॥

प्रतिपदार्थः: विनायकः = The leader/Vinayak; धीरवरः = Best among the courageous; हि = Indeed; लोके = In the world; प्रसिद्धम् = Fame; आप्तः = Attained; निजराष्ट्रभक्त्या = Through devotion to his own nation; शराग्निना = By the fire of arrows (metaphor for armed revolution); आङ्ग्लबलम् = The British force; प्रकम्प्य = Having caused to tremble; स्वातन्त्र्ययज्ञे = In the sacrifice of independence; स्वयम् = Himself; आजुहाव = Offered as an oblation.

व्याकरणम्:

1. आप्तः: Derived from √आप् (to attain) + क्त (past passive participle). The rule āpto’nupasarge applies, but here it acts as a simple participle denoting attainment.
2. प्रकम्प्य: प्र + √कम्प् (to tremble) + णिच् (causative) + ल्यप्. lyap replaces ktvā because of the prefix pra (समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्).
3. आजुहाव: आ + √हु (to offer/sacrifice, juhotyādi gaṇa) + लिट् (perfect tense). The reduplication occurs by liṭi dhātoranabhyāsasya, forming the third-person singular structure. This aligns with his commitment to armed revolution and the concept of ‘Hutātmā’ (martyrdom).14

पदच्छेदः: अष्टादशानाम् शतके व्यतीते सप्त-उत्तरा पञ्च-दशाब्दिका या । तदा भवः भारत-राष्ट्र-सङ्गरः सः एव तेन प्रथमः प्रकीर्तितः ॥

अन्वयः: अष्टादशानाम् शतके व्यतीते या सप्तोत्तरा पञ्चदशाब्दिका (आसीत्), तदा भवः भारतराष्ट्रसङ्गरः तेन सः एव प्रथमः (स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः) प्रकीर्तितः ॥

प्रतिपदार्थः: अष्टादशानाम् = Of the eighteen; शतके = Century; व्यतीते = Having passed; सप्तोत्तरा = Plus seven; पञ्चदशाब्दिका = Fifty decades (i.e., 1857); या = Which; तदा = Then; भवः = Occurring; भारतराष्ट्रसङ्गरः = The war of the Indian nation; सः = That; एव = Indeed; तेन = By him; प्रथमः = The first; प्रकीर्तितः = Was proclaimed.

व्याकरणम्:

1. सप्तोत्तरा पञ्चदशाब्दिका: A complex numeral compound constructed to fit the meter, denoting the year 1857. पञ्चाशत् (fifty) + सप्त (seven).
2. प्रकीर्तितः: प्र + √कीर्त् (to praise/declare) + क्त. This verse explicitly codifies the historical milestone where Savarkar reframed the narrative of the 1857 uprising, declaring it the “First War of Independence” (प्रथम स्वातन्त्र्य समर) rather than a mere sepoy mutiny, a thesis that shook the British administration.1

पदच्छेदः: आङ्ग्लैः गृहीतः जलयान-मध्ये बन्धान् विमोक्षुम् खलु मार्सिलियाम् । तीव्रम् सः अब्धौ प्लुतवान् प्रवीरः परम् पुनः तैः निगलेन बद्धः ॥

अन्वयः: आङ्ग्लैः जलयानमध्ये गृहीतः सः प्रवीरः बन्धान् विमोक्षुम् मार्सिलियाम् अब्धौ तीव्रम् प्लुतवान् खलु, परम् पुनः तैः निगलेन बद्धः ॥

प्रतिपदार्थः: आङ्ग्लैः = By the English; गृहीतः = Captured; जलयानमध्ये = Inside the ship; बन्धान् = From bonds; विमोक्षुम् = To liberate (infinitive); खलु = Indeed; मार्सिलियाम् = At Marseilles; तीव्रम् = Swiftly; सः = He; अब्धौ = In the ocean; प्लुतवान् = Jumped; प्रवीरः = The great hero; परम् = But; पुनः = Again; तैः = By them; निगलेन = With chains; बद्धः = Bound.

व्याकरणम्:

1. विमोक्षुम्: वि + √मुच् (to free) + तुमुन् (infinitive). The palatal c changes to velar k before the affix by coḥ kuḥ and s changes to ṣ by ādeśapratyayayoḥ.
2. प्लुतवान्: √प्लु (to jump/float) + क्तवतु. This verse documents the historical escape attempt from the ship ‘Moriya’ at the port of Marseilles, an event of immense geopolitical significance that demonstrated his relentless pursuit of liberty.1

पदच्छेदः: द्वि-जन्म-दण्डम् श्रुतम् अत्र येन पुनर्भवम् हिन्दू-मतम् प्रमातुम् । हसन् सः वाचम् अवदत् सभायाम् मृत्युः हि मे मातृभुवे वरम् स्यात् ॥

अन्वयः: अत्र येन हिन्दूमतम् पुनर्भवम् प्रमातुम् द्विजन्मदण्डम् श्रुतम्, सः सभायाम् हसन् वाचम् अवदत्, ‘मातृभुवे मे मृत्युः हि वरम् स्यात्’ ॥

प्रतिपदार्थः: द्विजन्मदण्डम् = The punishment of two lifetimes; श्रुतम् = Was heard; अत्र = Here; येन = By whom; पुनर्भवम् = Reincarnation; हिन्दूमतम् = The Hindu doctrine; प्रमातुम् = To prove/measure; हसन् = Laughing; सः = He; वाचम् = Words; अवदत् = Spoke; सभायाम् = In the court; मृत्युः = Death; हि = Indeed; मे = My; मातृभुवे = For the motherland; वरम् = A boon; स्यात् = Should be.

व्याकरणम्:

1. द्विजन्मदण्डम्: द्वि (two) + जन्म (births/lives) + दण्डम् (punishment). A Karmadhāraya over a Dvigu concept.
2. प्रमातुम्: प्र + √मा + तुमुन्. This captures the profound philosophical retort made by Savarkar in court. When handed two life sentences (50 years), he laughed and remarked that the Christian British government had inadvertently validated the Hindu doctrine of reincarnation (पुनर्भव), as one life would not be sufficient to serve the sentence.1

पदच्छेदः: ततः सः नीतः हि अण्डमान-देशे कारागृहे घोरतराम् अयासीत् । पीडाम् शरीरे तैल-घन्त्र-मध्ये तथापि धीरः न जहौ स्वराष्ट्रम् ॥

अन्वयः: ततः सः हि अण्डमानदेशे नीतः। कारागृहे तैलघन्त्रमध्ये शरीरे घोरतराम् पीडाम् अयासीत्, तथापि धीरः स्वराष्ट्रम् न जहौ ॥

प्रतिपदार्थः: ततः = Then; सः = He; नीतः = Was taken; हि = Indeed; अण्डमानदेशे = To the land of Andaman; कारागृहे = In the prison; घोरतराम् = The most terrible; अयासीत् = Underwent/reached; पीडाम् = Pain/torture; शरीरे = On the body; तैलघन्त्रमध्ये = Inside the oil-press (Kolhu); तथापि = Even then; धीरः = The steadfast one; न = Not; जहौ = Abandoned; स्वराष्ट्रम् = His nation.

व्याकरणम्:

1. अयासीत्: √या (to go/undergo) + लुङ् (aorist). The aorist indicates an action completed in the past.
2. तैलघन्त्र: तैल (oil) + √हन् (to strike/crush) + त्र (instrumental suffix). Denotes the infamous Kolhu (oil press) where political prisoners were yoked like oxen.1
3. जहौ: √हा (to abandon) + लिट्. Reduplication forms jahau, highlighting his unbroken spirit despite physical devastation.

पदच्छेदः: कागदम् लेखनीम् च अपि वञ्चितः सः यदा तदा । कारागृहस्य भित्तिषु कण्टकैः काव्यम् आलिखत् ॥

अन्वयः: यदा सः कागदम् लेखनीम् च अपि वञ्चितः, तदा कारागृहस्य भित्तिषु कण्टकैः काव्यम् आलिखत् ॥

प्रतिपदार्थः: कागदम् = Paper (Sanskritized from Persian ‘kāghaz’ via semantic absorption, or from कदम्); लेखनीम् = Pen; च = And; अपि = Even; वञ्चितः = Deprived; सः = He; यदा = When; तदा = Then; कारागृहस्य = Of the prison; भित्तिषु = On the walls; कण्टकैः = With thorns; काव्यम् = Poetry; आलिखत् = Wrote down.

व्याकरणम्:

1. वञ्चितः: √वञ्च् (to deceive/deprive) + क्त.
2. आलिखत्: आ + √लिख् + लङ्. The prefix ‘ā’ denotes writing completely or fully. This verse codifies the historical reality of his literary process in the Andamans.3

पदच्छेदः: कमला-नाम-काव्यम् च गोमन्तक-महा-कृतिम् । विरह-उच्छ्वास-काव्यम् सः मनसा एव अचिन्तयत् ॥

अन्वयः: सः कमलानामकाव्यम् च गोमन्तकमहाकृतिम् विरहोच्छ्वासकाव्यम् मनसा एव अचिन्तयत् ॥

प्रतिपदार्थः: कमलानामकाव्यम् = The poem named Kamala; च = And; गोमन्तकमहाकृतिम् = The great work Gomantak; विरहोच्छ्वासकाव्यम् = The poem Virahochhvas (The Sigh of Separation); सः = He; मनसा = With the mind (memory); एव = Only; अचिन्तयत् = Conceived/memorized.

व्याकरणम्:

1. कमला: Derived from √कम् (to desire) + कलच्. Represents the poem Kamalā.1
2. गोमन्तक: गो (earth/cows) + मान् (possessing) + तक (protecting). Represents Gomāntaka.1
3. विरहोच्छ्वास: विरह (separation) + उच्छ्वास (sigh, from उत् + √श्वस् + घञ्). Represents Virahochhvās. The verse records how thousands of lines were memorized (मनसा एव अचिन्तयत्) until released prisoners carried them back to India.3

पदच्छेदः: सागरम् प्रति तस्य आर्तः प्राणः तलमलति इति यत् । तत् गीतम् देश-भक्तानाम् हृदयेषु प्रकम्पते ॥

अन्वयः: सागरम् प्रति तस्य प्राणः ‘तलमलति’ इति यत् आर्तः (गीतम् अस्ति), तत् गीतम् देशभक्तानाम् हृदयेषु प्रकम्पते ॥

प्रतिपदार्थः: सागरम् = The Ocean; प्रति = Towards; तस्य = His; आर्तः = Distressed/Aching; प्राणः = Life breath/soul; तलमलति = Tosses about/aches (Sanskritized phonetic adaptation of Marathi ‘talamalala’); इति = Thus; यत् = Which; तत् = That; गीतम् = Song; देशभक्तानाम् = Of the patriots; हृदयेषु = In the hearts; प्रकम्पते = Reverberates.

व्याकरणम्:

1. तलमलति: A direct Sanskritized verbal adaptation of the Marathi onomatopoeic word talamala (to ache/to be restless). It is formed into a standard tiṅanta present tense verb (bhvādi gaṇa, parasmaipada). This refers to the highly emotional lyric Sāgara Prāṇa Talamalālā (O Great Sea, my heart aches for the motherland), universally recognized as one of the most moving patriotic works in Marathi literature.3

पदच्छेदः: जयः अस्तु ते महादेवि स्वतन्त्रते इति स्तुतिम् । रचयित्वा सः सर्वेषाम् जनानाम् तेजः ऐन्धयत् ॥

अन्वयः: ‘महादेवि स्वतन्त्रते ते जयः अस्तु’ इति स्तुतिम् रचयित्वा सः सर्वेषाम् जनानाम् तेजः ऐन्धयत् ॥

प्रतिपदार्थः: जयः = Victory; अस्तु = Let there be; ते = To you; महादेवि = O Great Goddess; स्वतन्त्रते = O Independence; इति = Thus; स्तुतिम् = Hymn of praise; रचयित्वा = Having composed; सः = He; सर्वेषाम् = Of all; जनानाम् = People; तेजः = Fire/brilliance; ऐन्धयत् = Ignited.

व्याकरणम्:

1. स्वतन्त्रते: Vocative singular of स्वतन्त्रता. Derived from स्व (self) + तन्त्र (framework) + तल् (abstract noun affix) + टाप्.
2. ऐन्धयत्: √इन्ध् (to kindle/ignite) + णिच् + लङ्. Codifies the famous anthem Jayostute (written in praise of freedom), which inspired an entire generation of revolutionaries.3

पदच्छेदः: शृङ्खलाभिः सुबद्धः अपि यस्य वाणी न कुण्ठिता । काव्य-रूपेण तेन एव महाराष्ट्रम् प्रबोधितम् ॥

अन्वयः: शृङ्खलाभिः सुबद्धः अपि यस्य वाणी न कुण्ठिता, तेन एव काव्यरूपेण महाराष्ट्रम् प्रबोधितम् ॥

प्रतिपदार्थः: शृङ्खलाभिः = By chains; सुबद्धः = Well-bound; अपि = Even though; यस्य = Whose; वाणी = Voice/speech; न = Not; कुण्ठिता = Blunted/stopped; काव्यरूपेण = In the form of poetry; तेन = By him; एव = Indeed; महाराष्ट्रम् = Maharashtra; प्रबोधितम् = Was awakened.

व्याकरणम्:

1. कुण्ठिता: √कुण्ठ् (to be blunt/idle) + क्त + टाप्.
2. प्रबोधितम्: प्र + √बुध् + णिच् + क्त. Despite physical chains, his poetic intellect remained unblunted, sparking a cultural and political awakening.4

पदच्छेदः: भाषा हि राष्ट्र-हृदयम् ननु जीवनी सा ताम् अन्तरेण मनुजः खलु दासः एव । म्लेच्छैः पदैः कलुषिताम् निज-मातृ-भाषाम् दृष्ट्वा सः शुद्धिकरणे निरतः बभूव ॥

अन्वयः: भाषा हि राष्ट्रहृदयम्, ननु सा जीवनी। ताम् अन्तरेण मनुजः खलु दासः एव। म्लेच्छैः पदैः कलुषिताम् निजमातृभाषाम् दृष्ट्वा सः शुद्धिकरणे निरतः बभूव ॥

प्रतिपदार्थः: भाषा = Language; हि = Indeed; राष्ट्रहृदयम् = The heart of the nation; ननु = Certainly; जीवनी = Life-giving force; सा = She; ताम् = Her; अन्तरेण = Without; मनुजः = Man; खलु = Truly; दासः = Slave; एव = Only; म्लेच्छैः = By foreign/barbaric; पदैः = Words; कलुषिताम् = Polluted; निजमातृभाषाम् = Own mother tongue; दृष्ट्वा = Having seen; सः = He; शुद्धिकरणे = In purification; निरतः = Engaged; बभूव = Became.

व्याकरणम्:

1. अन्तरेण: An indeclinable governing the accusative case (ताम्), according to the rule antarāntareṇa yukte (2.3.4).
2. शुद्धिकरणे: शुद्धि + √कृ + ल्युट्. Represents the Bhāṣāche Śuddhikaraṇ movement.5 This verse encapsulates the philosophical core of the movement: linguistic enslavement precedes political enslavement.6

पदच्छेदः: यावन्ति अपभ्रंश-पदानि तदा भवेयुः आङ्ग्लानि पारसिक-यावन-सम्भवानि । तानि प्रहाय परया खलु धातु-कृत्या संस्कृत्य नूतन-पदानि समुच्चकार ॥

अन्वयः: तदा यावन्ति आङ्ग्लानि पारसिकयावनसम्भवानि अपभ्रंशपदानि भवेयुः, तानि प्रहाय खलु परया धातुकृत्या संस्कृत्य नूतनपदानि समुच्चकार ॥

प्रतिपदार्थः: यावन्ति = As many as; अपभ्रंशपदानि = Corrupted words; तदा = Then; भवेयुः = Might be; आङ्ग्लानि = English; पारसिकयावनसम्भवानि = Born of Persian and Arabic origins; तानि = Them; प्रहाय = Having abandoned; परया = By the supreme; खलु = Indeed; धातुकृत्या = Action of the roots (Dhātu-pātha); संस्कृत्य = Having refined/Sanskritized; नूतनपदानि = New words; समुच्चकार = He uttered/created.

व्याकरणम्:

1. पारसिक-यावन-सम्भवानि: पारसिक (Persian) + यावन (Arabic/Ionian) + सम्भव (born from). By tasyedam (4.3.120), these terms categorize the Perso-Arabic linguistic dominance that Savarkar opposed.6
2. समुच्चकार: सम् + उत् + √कृ + लिट्. (He perfectly created/formulated). This references his systematic application of Pāṇinian morphology to forge a national corpus of indigenous words.7

To understand the depth of this linguistic engineering, a comprehensive structural analysis of the neologisms documented in the Bhāṣāśuddhi dictionary is imperative.6 The mechanism relied on appending specific kṛt and taddhita suffixes to classical roots to create exact functional equivalents for modern technological and civic concepts.

Insight: Savarkar’s approach was highly functional. As Vishnushastri Chiplunkar directed his diatribe toward English, Savarkar rationalized that the threat of Urdu was a functional intrusion due to Islamic invasions.6 By creating words like Hutātmā, Savarkar circumvented the Abrahamic theological baggage of “Shaheed” (dying to defend God) and replaced it with a concept rooted in the Vedic idea of Huta (sacrifice), perfectly aligning with Hindu metaphysics of rebirth and duty.14

पदच्छेदः: दूरम् हि दर्शनम् अहो हुत-आत्मकः च दूरम् ध्वनिः नगर-पौर-महान् तथैव । चित्रस्य मन्दिरम् अतीव सु-दिग्-प्रदर्शी शब्दान् इमान् प्रयुयुजे पर-शब्द-नाशैः ॥

अन्वयः: दूरदर्शनम्, हुतात्मा च, दूरध्वनिः, तथा एव महान् नगरपौरः (महापौरः), चित्रस्य मन्दिरम् (चित्रपटगृहम्), अतीव सुदिग्प्रदर्शी (दिग्दर्शकः) इमान् शब्दान् परशब्दनाशैः प्रयुयुजे ॥

प्रतिपदार्थः: दूरम् दर्शनम् = Television; हुतात्मकः = Martyr (Hutātmā); च = And; दूरम् ध्वनिः = Telephone; नगरपौरमहान् = Mayor (Mahāpaur); तथैव = Similarly; चित्रस्य मन्दिरम् = Movie theater (Chitrapatgruha); अतीव = Highly; सुदिग्प्रदर्शी = Director (Digdarśaka); शब्दान् इमान् = These words; प्रयुयुजे = He applied/used; परशब्दनाशैः = By the destruction of foreign words.

Metrical Note: Compound elements are slightly unspooled (e.g., ‘दूरं हि दर्शनम्’ instead of ‘दूरदर्शनम्’) to satisfy the strict heavy-light pattern of the Vasantatilakā meter.

व्याकरणम्:

1. प्रयुयुजे: प्र + √युज् (to join/use) + लिट् (perfect). The reduplication captures the historical establishment of these terms, which remain actively used in modern Hindi and Marathi.3

पदच्छेदः: आङ्ग्लोक्त-वाक्-समर-सन्धिः इति इह यः स्यात् तस्य उपसन्धिः इति शुद्ध-पदम् चकार । अद्य-प्रयावत् इति काल-कृते अपि शब्दः सर्वत्र राष्ट्र-विदुषाम् वदने विभाति ॥

अन्वयः: इह यः आङ्ग्लोक्तवाक् ‘समरसन्धिः’ (Truce) इति स्यात्, तस्य ‘उपसन्धिः’ इति शुद्धपदम् चकार। ‘अद्य-प्रयावत्’ (Up-to-date) इति कालकृते शब्दः अपि सर्वत्र राष्ट्रविदुषाम् वदने विभाति ॥

प्रतिपदार्थः: आङ्ग्लोक्तवाक् = The English spoken word; समरसन्धिः = Truce (war-treaty); तस्य = Its; उपसन्धिः = Upasandhi (Provisional treaty); शुद्धपदम् = Pure word; चकार = He made; अद्यप्रयावत् = Up-to-date (Adyavāt); कालकृते = For the sake of time; शब्दः = Word; सर्वत्र = Everywhere; राष्ट्रविदुषाम् = Of the nation’s scholars; वदने = In the mouth; विभाति = Shines.

व्याकरणम्:

1. अद्यप्रयावत्: Represents adyavāt (up-to-date).6 Derived from अद्य (today) + यावत् (until), meaning “current up to this day.” This demonstrates the immense flexibility of Sanskrit prefixes (upasargas) and indeclinables (avyayas) to capture modern temporal concepts.

पदच्छेदः: नव्यान् इमान् खलु पदान् परिगृह्य लोकैः भाषा निज एव परिरक्षत सर्वदा एव । ये मानवाः स्व-वचनानि विसृज्य नित्यम् म्लेच्छानि तानि पठन्ति सः आत्म-घातः ॥

अन्वयः: लोकैः इमान् नव्यान् पदान् परिगृह्य निज भाषा एव सर्वदा परिरक्षत खलु। ये मानवाः स्ववचनानि विसृज्य नित्यम् तानि म्लेच्छानि (पदानि) पठन्ति, सः आत्मघातः (अस्ति) ॥

प्रतिपदार्थः: नव्यान् = New; इमान् = These; पदान् = Words; परिगृह्य = Having embraced; लोकैः = By the people; भाषा = Language; निज = Own; परिरक्षत = Protected; ये = Those who; स्ववचनानि = Own words; विसृज्य = Having abandoned; म्लेच्छानि = Foreign/barbaric; पठन्ति = Read/speak; सः = That; आत्मघातः = Suicide.

व्याकरणम्:

1. आत्मघातः: आत्मनः घातः (Destruction of the self). From √हन् + घञ्. This codifies Savarkar’s stark warning: neglecting one’s own language to embrace foreign words is akin to “killing one’s own children only to adopt more”.17

पदच्छेदः: अस्पृश्यत्व-विनाशनाय सततम् यः अयत्नत ज्ञानिवान् जाति-भेद-विदारणाय च तथा यस्मात् प्रबोधः कृतः । वेद-आगम-उक्त-पद्धतिम् अपि त्यक्त्वा नवम् चिन्तनम् विज्ञानस्य च तर्क-मार्गम् अनुसृत्य आसीत् सः हिन्दु-प्रभुः ॥

अन्वयः: यः ज्ञानिवान् अस्पृश्यत्वविनाशनाय सततम् अयत्नत, तथा च यस्मात् जातिभेदविदारणाय प्रबोधः कृतः। वेदागमोक्तपद्धतिम् अपि त्यक्त्वा विज्ञानस्य च तर्कमार्गम् अनुसृत्य नवम् चिन्तनम् (येन कृतम्), सः हिन्दुप्रभुः आसीत् ॥

प्रतिपदार्थः: अस्पृश्यत्वविनाशनाय = For the destruction of untouchability; सततम् = Constantly; यः = Who; अयत्नत = Strived; ज्ञानिवान् = The wise one; जातिभेदविदारणाय = For the tearing apart of caste discrimination; प्रबोधः = Awakening; कृतः = Was done; वेदागमोक्तपद्धतिम् = The methods stated in Vedas and Agamas (orthodox beliefs); त्यक्त्वा = Having abandoned; नवम् चिन्तनम् = New thinking; विज्ञानस्य = Of science; तर्कमार्गम् = The path of logic/rationalism; अनुसृत्य = Having followed; हिन्दुप्रभुः = The leader of Hindus.

व्याकरणम्:

1. अस्पृश्यत्व: न स्पृश्यम् इति अस्पृश्यम् (Nañ Tatpuruṣa) + त्व (abstract affix). This verse highlights his intense campaign against untouchability and his rationalist opposition to orthodox Hindu beliefs.2
2. अनुसृत्य: अनु + √सृ + ल्यप्. Emphasizes his adherence to scientific temper over blind faith.1

पदच्छेदः: गो-रक्षा न हि केवलम् पशु-कृते किन्तु अत्र सर्व-प्रजा-कल्याणाय विचिन्तिता हि सु-धिया तेन प्रबुद्धेन वै । सर्व-भूत-हिते रतः इति वचः गीता-सु-शास्त्र-उद्भवम् मत्वा राष्ट्र-समुन्नतिम् सः हि सदा धर्मम् नवीनम् व्यधात् ॥

अन्वयः: तेन प्रबुद्धेन सुधिया गोरक्षा न हि केवलम् पशुकृते किन्तु अत्र सर्वप्रजाकल्याणाय विचिन्तिता वै। गीतासुशास्त्रोद्भवम् ‘सर्वभूतहिते रतः’ इति वचः मत्वा सः राष्ट्रसमुन्नतिम् हि सदा नवीनम् धर्मम् व्यधात् ॥

प्रतिपदार्थः: गोरक्षा = Cow protection; न = Not; केवलम् = Merely; पशुकृते = For the animal; किन्तु = But; सर्वप्रजाकल्याणाय = For the welfare of all beings; विचिन्तिता = Was considered; सुधिया = By the good intellect; तेन प्रबुद्धेन = By that awakened one; सर्वभूतहिते रतः = Engaged in the welfare of all living beings; वचः = Statement; गीतासुशास्त्रोद्भवम् = Arising from the good scripture Gita; मत्वा = Having considered; राष्ट्रसमुन्नतिम् = Elevation of the nation; धर्मम् नवीनम् = New religion/duty; व्यधात् = Ordained.

व्याकरणम्:

1. विचिन्तिता: वि + √चिन्त् + क्त + टाप्. This maps directly to Savarkar’s utilitarian interpretation of cow protection. He argued that it is not about the animal itself, but represents the broader principle of Sarvabhootahite rataha (welfare of all living beings), fundamentally redefining religious vows toward social utility.8

पदच्छेदः: गीतायाः समर-प्रबोधनम् अहो युद्धाय नीतिः मता नो शोकः खलु भूत-काल-पतितैः कार्यः कदाचित् नरैः । पार्थः यद्वत् अकम्पत प्र-समरे क्षात्रे च धर्मे तथा शत्रूणाम् वध-कर्मणि प्र-रमताम् हिंसा न दोषाय वै ॥

अन्वयः: अहो, गीतायाः समरप्रबोधनम् युद्धाय नीतिः मता। नरैः भूतकालपतितैः कदाचित् शोकः नो कार्यः खलु। यद्वत् प्रसमरे पार्थः अकम्पत, तथा क्षात्रे च धर्मे (न कम्पनीयम्)। शत्रूणाम् वधकर्मणि प्ररमताम् (कृते) हिंसा वै न दोषाय ॥

प्रतिपदार्थः: समरप्रबोधनम् = Awakening for battle; नीतिः = Ethics; नो शोकः = No mourning; भूतकालपतितैः = Over things fallen in the past; पार्थः = Arjuna; यद्वत् = Just as; अकम्पत = Trembled; प्रसमरे = In the great battle; क्षात्रे धर्मे = In the warrior duty; शत्रूणाम् = Of the enemies; वधकर्मणि = In the act of killing; प्ररमताम् = Of those engaged; हिंसा = Violence; न दोषाय = Is not for a fault.

व्याकरणम्:

1. अकम्पत: √कम्प् + लङ् (ātmanepada). This verse synthesizes Savarkar’s essay “There Is No One Religious Book” and his use of the Bhagavad Gita to construct a framework of ethical warfare. He explicitly cited Arjuna’s trembling at Kurukshetra, arguing that violence in the pursuit of righteous national duty (Kshatriya Dharma) is stripped of its moral fault.10

पदच्छेदः: सिन्धोः तीरम् अतीत्य शैल-शिखरम् यावत् प्र-विस्तीर्यते यस्याः भू-परिधिः सः एव खलु वै हिन्दुः प्र-मान्यः सदा । येषाम् पुण्य-धरा तथा पितृ-धरा एषा भवेत् भारतम् तेषाम् एव हि राष्ट्रम् एतत् इति वै सिद्धान्तम् अस्थापयत् ॥

अन्वयः: सिन्धोः तीरम् अतीत्य शैलशिखरम् यावत् यस्याः भूपरिधिः प्रविस्तीर्यते, (तत्र जातः) सः एव सदा हिन्दुः प्रमान्यः खलु। येषाम् पुण्यधरा तथा पितृधरा एषा भारतम् भवेत्, तेषाम् एव हि एतत् राष्ट्रम् इति सिद्धान्तम् सः अस्थापयत् ॥

प्रतिपदार्थः: सिन्धोः तीरम् = The banks of the Indus; शैलशिखरम् = The mountain peaks (Himalayas); यावत् = Until; भूपरिधिः = The perimeter of the land; हिन्दुः = Hindu; येषाम् = Of whom; पुण्यधरा = Holy land; पितृधरा = Fatherland; भारतम् = India; सिद्धान्तम् = Doctrine; अस्थापयत् = Established.

व्याकरणम्:

1. पुण्यधरा / पितृधरा: The dual concepts of Holy Land and Fatherland, central to Savarkar’s 1923 treatise Essentials of Hindutva.18 He strictly defined the nation not just geographically (from the Indus to the seas) but ideologically, drawing boundaries between those whose sacred lands lay within India and those whose lay outside.11

पदच्छेदः: शस्त्र-अस्त्रैः प्र-विमण्डिताम् भगवतीम् आराधयन् सर्वदा राष्ट्रस्य प्र-वि-रक्षणाय तरुणीम् सेनाम् सः सम्यक् अरात् । तस्य इयम् प्र-विचार-सन्ततिः अहो विज्ञात-तत्त्वा भुवि काव्ये शास्त्र-वचःसु नित्यम् अमरा जाज्वल्यमाना भवेत् ॥

अन्वयः: शस्त्रास्त्रैः प्रविमण्डिताम् भगवतीम् सर्वदा आराधयन्, सः राष्ट्रस्य प्रविरक्षणाय तरुणीम् सेनाम् सम्यक् अरात्। अहो, विज्ञाततत्त्वा तस्य इयम् प्रविचारसन्ततिः भुवि काव्ये शास्त्रवचःसु नित्यम् अमरा जाज्वल्यमाना भवेत् ॥

प्रतिपदार्थः: शस्त्रास्त्रैः = With weapons and missiles; प्रविमण्डिताम् = Adorned; भगवतीम् = The Goddess (of Independence/Durga); आराधयन् = Worshipping; राष्ट्रस्य = Of the nation; प्रविरक्षणाय = For the supreme protection; तरुणीम् सेनाम् = Youth army; अरात् = Prepared/Inspired (from √ऋ); प्रविचारसन्ततिः = The lineage of great thoughts; विज्ञाततत्त्वा = With known principles; अमरा = Immortal; जाज्वल्यमाना = Intensely blazing; भवेत् = May it be.

व्याकरणम्:

1. जाज्वल्यमाना: The intensive (यङन्त) participle of √ज्वल् (to blaze) + शानच्. It indicates repeated, intense and continuous blazing. This concluding verse captures his overarching motto to “Hinduize Politics and Militarize Hindudom,” encouraging the youth to enter the armed forces with modern military science to protect the nation.1

1. Savarkar_Samagra_Vol_10_Prabhat_Publication_Delhi.pdf
2. Savarkar (book) - Wikipedia, accessed April 1, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Savarkar_(book)

3. Savarkar’s Literary Contributions in Marathi

   PDF

   Indian Nationalism

   South Asia - Scribd, accessed April 1, 2026, https://www.scribd.com/doc/23629780/Savarkar-Sahitya

4. CHAPTER 2- Marathi - Maharashtra Gazetteers, accessed April 1, 2026, https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Language%20and%20Literature/chapter_2.pdf
5. विनायक दामोदर सावरकर (वीर सावरकर) Vinayak Damodar Savarkar ( Ve भाषाशुद्धी Bhasha Shuddhi ( The Purification Of Language) - Internet Archive, accessed April 1, 2026, https://archive.org/details/vinayak-damodar-savarkar-ve-bhasha-shuddhi-the-purification-of-language
6. VD Savarkar’s language purification project was a precursor to creating a ‘Hindu language’ - Scroll.in, accessed April 1, 2026, https://scroll.in/article/971696/vd-savarkars-language-purification-project-was-a-precursor-to-creating-a-hindu-language
7. SAVARKAR AND BHASHA SHUDDHI - vedictruth, accessed April 1, 2026, http://vedictruth.blogspot.com/2022/02/savarkar-and-bhasha-shuddhi.html
8. Rationalism T, accessed April 1, 2026, https://savarkar.org/en/Rationalism.html
9. Hindu Rashtra Darshan - Veer Savarkar, accessed April 1, 2026, https://savarkar.org/en/pdfs/hindu-rashtra-darshan-en-v002.pdf
10. RETHINKING KNOWLEDGE WITH ACTION: V. D. SAVARKAR, THE BHAGAVAD GITA, AND HISTORIES OF WARFARE - Cambridge University Press, accessed April 1, 2026, https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/rethinking-knowledge-with-action-v-d-savarkar-the-bhagavad-gita-and-histories-of-warfare/FB6D183E28BE43B51C5750DC3DEFAE13
11. Savarkar and the Making of Hindutva 9780691251486, 0691251487 - DOKUMEN.PUB, accessed April 1, 2026, https://dokumen.pub/savarkar-and-the-making-of-hindutva-9780691251486-0691251487.html
12. Pāṇini - Wikipedia, accessed April 1, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/P%C4%81%E1%B9%87ini
13. A Comparative Reading of Pāṇinian Grammatical Tradition and Modern Science of Speech, accessed April 1, 2026, https://rrlinguistics.ru/en/journal/article/3792/
14. Words of Savarkar - Devdutt Pattanaik, accessed April 1, 2026, https://devdutt.com/words-of-savarkar/
15. Linguistic Purism in Indian Languages - The Case of Hindi-Urdu, Marathi and Tamil, accessed April 1, 2026, https://www.researchgate.net/publication/352181232_Linguistic_Purism_in_Indian_Languages_-_The_Case_of_Hindi-Urdu_Marathi_and_Tamil
16. Hindi as a national language – Pioneering thoughts of Veer Savarkar - My Voice - OpIndia, accessed April 1, 2026, https://myvoice.opindia.com/2022/03/hindi-as-a-national-language-pioneering-thoughts-of-veer-savarkar/
17. Veer Savarkar - Hindu Janajagruti Samiti, accessed April 1, 2026, https://www.hindujagruti.org/hinduism/national-icons/veer-savarkar/
18. Essentials of Hindutva - Wikipedia, accessed April 1, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Essentials_of_Hindutva