Twenty-two verses across seven chapters cover DCF valuation, free cash flow, WACC, M&A, balance sheet mechanics, time value of money, forecasting and CAPM. Each section uses a meter suited to its density — from पञ्चचामर and मत्तमयूर for valuation through शार्दूलविक्रीडित for the grand summary. This edition presents the full text with verse-by-verse lexical notes.
## अध्याय १: व्यापार-मूल्यनिर्धारणम् (Company Valuation) ### मूल्य-सिद्धान्तः (Principles of Valuation) — पञ्चचामरश्लोकः १ (पञ्चचामर)
धनं प्रवाहमागतं विचार्य मूल्यनिश्चयः ।
कृतं विवृद्धिलाभयोर्बलादिहार्थवेदिभिः ।
इमामुपेत्य संविदं तु लाभकारितावशात् ।
विधीयतेऽपकृष्टमूल्यमानमेव संमतम् ॥ १॥
कृतं विवृद्धिलाभयोर्बलादिहार्थवेदिभिः ।
इमामुपेत्य संविदं तु लाभकारितावशात् ।
विधीयतेऽपकृष्टमूल्यमानमेव संमतम् ॥ १॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**धनं_प्रवाहमागतं** — आगतः धनप्रवाहः (Cash Flow)।
**विचार्य_मूल्यनिश्चयः** — विचार्य (वि + चर् + ण्यत्), मूल्यस्य निश्चयः (Valuation)।
**विवृद्धिलाभयोर्बलात्** — विवृद्धिः (Growth) तथा लाभः (Profitability) तयोः बलात्।
**विधीयतेऽपकृष्टमूल्यमानम्** — अपकृष्ट (Discounted, अप + कृष् + क्त) मूल्यस्य मानम् (Measurement)। Discounted Valuation.
श्लोकः २ (मत्तमयूर)
दीप्तो लाभः शुद्धकरोज्झः क्षययुक्तः ।
मूलार्थस्त्यक्तोऽथ चलार्थान्तरहीनः ।
शुद्धोऽसौ मुक्तोऽपि धनानां प्रसरो वै ।
अंशानां दत्तर्णकृतेऽसौ उभयोस्स्यात् ॥ २॥
मूलार्थस्त्यक्तोऽथ चलार्थान्तरहीनः ।
शुद्धोऽसौ मुक्तोऽपि धनानां प्रसरो वै ।
अंशानां दत्तर्णकृतेऽसौ उभयोस्स्यात् ॥ २॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**दीप्तो_लाभः** — सञ्चालन-लाभः (Operating Profit)।
**शुद्धकरोज्झः** — कर-मुक्तः (NOPAT)। कर (Tax), उज्झ (Free from, उज्झ् धातोः)।
**क्षययुक्तः** — क्षयेन (Depreciation/Amortization) युक्तः (Added back)।
**मूलार्थस्त्यक्तोऽथ** — मूल-अर्थः (Capital Expenditure / Capex) त्यक्तः (Deducted)।
**चलार्थान्तरहीनः** — चल-अर्थस्य (Working Capital) अन्तरेण (By the delta) हीनः (Minus)।
**मुक्तोऽपि_धनानां_प्रसरो** — मुक्तः (Free) धनानां प्रसरः (Cash Flow)। Unlevered Free Cash Flow.
श्लोकः ३ (सुवदना)
भाराक्रान्तं व्ययं ज्ञातुमुदितमिदमहो सूत्रकमिहा ।
कृत्स्नेऽर्थे यदृणं तद्गुणितमपि च व्ययाद्धीनकरतः ।
अंशोऽपि स्वव्ययाद् गुणित इह स तथाऽस्मिन् योगफलदम् ।
तन्मूल्यं निश्चितं निखिलधनसमुदाये भारितमतः ॥ ३॥
कृत्स्नेऽर्थे यदृणं तद्गुणितमपि च व्ययाद्धीनकरतः ।
अंशोऽपि स्वव्ययाद् गुणित इह स तथाऽस्मिन् योगफलदम् ।
तन्मूल्यं निश्चितं निखिलधनसमुदाये भारितमतः ॥ ३॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**भाराक्रान्तं_व्ययं** — भार-आक्रान्तं (Weighted) व्ययम् (Cost)। WACC.
**कृत्स्नेऽर्थे_यदृणं** — कृत्स्ने अर्थे (In total capital D+E) यत् ऋणं (Whatever is Debt D)।
**तद्गुणितमपि_च_व्ययाद्धीनकरतः** — तस्य व्ययात् (Cost of debt) हीन-करतः (Minus tax, 1-t) गुणितम्।
**अंशोऽपि_स्वव्ययाद्_गुणित** — अंशः (Equity E/(D+E)) स्व-व्ययात् (Cost of Equity) गुणितः।
श्लोकः ४ (दण्डक)
प्रथमसमयनिश्चितंमूल्यमादायवैशाश्वतंमूल्यमैक्येनयोगःकृतः ।
वणिजविभवमानतःस्थाप्यतेऽकर्मणंयोजितंभारकंत्यज्यतेस्वामिनाम् ।
सुलभविमलभावनानिर्मितापण्डितैःसर्वथायौक्तिकीनिश्चितिःपूर्णशः ।
गुणनविहितयोगतःप्राप्तमेतत्फलंमूल्यरूपंत्विदंदृश्यते ॥ ४॥
वणिजविभवमानतःस्थाप्यतेऽकर्मणंयोजितंभारकंत्यज्यतेस्वामिनाम् ।
सुलभविमलभावनानिर्मितापण्डितैःसर्वथायौक्तिकीनिश्चितिःपूर्णशः ।
गुणनविहितयोगतःप्राप्तमेतत्फलंमूल्यरूपंत्विदंदृश्यते ॥ ४॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**प्रथमसमयनिश्चितं** — प्रथम-समये (Explicit forecast period / Stage 1) निश्चितम्।
**शाश्वतं_मूल्यम्** — निरन्तर-मूल्यम् (Continuing/Terminal Value / Stage 2)।
**वणिजविभवमानतः** — व्यापार-सम्पत्तेः मानात् (From Enterprise Value)।
**स्थाप्यतेऽकर्मणं** — अकर्मण-सम्पत्तिः (Non-operating assets) स्थाप्यते/योज्यते।
**भारकं_त्यज्यते_स्वामिनाम्** — भारकम् (Net debt and debt-like items) त्यज्यते (Deducted) स्वामिनां कृते (To get Equity Value)।
श्लोकः ५ (वंशस्थम्)
विपक्षनाशाय च लाभहेतवे ।
नवाधिकाराय च ज्ञानवृद्धये ।
सहैकवीर्याय च कर्मचारिणे ।
कृषन्ति चान्यां वणिजो हि सन्ततम् ॥ १॥
नवाधिकाराय च ज्ञानवृद्धये ।
सहैकवीर्याय च कर्मचारिणे ।
कृषन्ति चान्यां वणिजो हि सन्ततम् ॥ १॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**विपक्षनाशाय** — स्पर्धा-निवारणाय (Eliminate Competition)।
**सहैकवीर्याय** — सह-एक-वीर्याय (For Synergies)। नव-शब्द-निर्माणम्।
**कृषन्ति** — कृष् धातुः। गृह्णन्ति (Acquire)।
श्लोकः ६ (अनुष्टुप्)
नैगमाः समवायार्थं दीर्घाशया हरन्ति च ।
वित्तीया अल्पकालाय लाभाय स्युः प्रबन्धकाः ॥ २॥
वित्तीया अल्पकालाय लाभाय स्युः प्रबन्धकाः ॥ २॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**नैगमाः** — निगमेन सम्बद्धाः (Corporate Buyers)।
**वित्तीया** — वित्तेन सम्बद्धाः (Financial Buyers / PE)।
श्लोकः ७ (अनुष्टुप्)
बिन्दुलेखस्ततो गुह्यनियमो ज्ञानसङ्ग्रहः ।
सूक्ष्मपरीक्षा वाग्दानं सन्धिश्चापि प्रजायते ॥ ३॥
सूक्ष्मपरीक्षा वाग्दानं सन्धिश्चापि प्रजायते ॥ ३॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**बिन्दुलेखः** — सङ्क्षिप्त-लेखः (Teaser)।
**गुह्यनियमो** — गोपनीयता-सन्धिः (Confidentiality Agreement)।
**सूक्ष्मपरीक्षा** — गहन-अन्वेषणम् (Due Diligence)।
श्लोकः ८ (उपजातिः)
मूल्यं हि कल्प्यं धनहीनमानात् ।
साम्येन वा पूर्वविपण्यतुल्यात् ।
देयं धनं सद्यमथांशको वा ।
कर्माधृतं वा खलु लब्धदेयम् ॥ ४॥
साम्येन वा पूर्वविपण्यतुल्यात् ।
देयं धनं सद्यमथांशको वा ।
कर्माधृतं वा खलु लब्धदेयम् ॥ ४॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**धनहीनमानात्** — अपकृष्ट-धन-प्रवाहात् (DCF)।
**साम्येन** — गुणकेन (Multiples)।
**सद्यम्** — सद्योधनम् (Cash)।
**अंशको** — भागः (Stock)।
**लब्धदेयम्** — लप्ते सति देयम् (Earn-out)।
श्लोकः ९ (अनुष्टुप्)
सम्पत्तेर्वर्धनं यत्र वित्तहानिस्तदा भवेत् ।
सम्पत्तेश्च क्षये लाभो ज्ञेयस्तुल्यविपत्रके ॥ १॥
सम्पत्तेश्च क्षये लाभो ज्ञेयस्तुल्यविपत्रके ॥ १॥
श्लोकः १० (अनुष्टुप्)
दायित्वस्य च वृद्धौ तु वित्तलाभो विधीयते ।
तस्य नाशे धनक्षयो गण्यते वित्तकोविदैः ॥ २॥
तस्य नाशे धनक्षयो गण्यते वित्तकोविदैः ॥ २॥
श्लोकः ११ (अनुष्टुप्)
अन्ततः पूर्वहीनं यद्धनभेदः स उच्यते ।
सम्पद्वृद्धौ ऋणं ज्ञेयं विपरीते धनं तथा ॥ ३॥
सम्पद्वृद्धौ ऋणं ज्ञेयं विपरीते धनं तथा ॥ ३॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**तुल्यविपत्रके** — तुल्य (Balanced) + विपत्रक (Sheet)। Balance Sheet.
**वित्तहानिः** — धन-प्रवाहस्य हानिः (Negative Cash Impact)।
**पूर्वहीनं** — अन्तिमधनात् पूर्वधनस्य वियोगः (Ending - Beginning)।
श्लोकः १२ (अनुष्टुप्)
श्वो लभ्याद् द्रविणाद् नूनं सद्यो वित्तं विशिष्यते ।
कालमूल्यमिदं तत्त्वं वदन्ति धनकोविदाः ॥ १॥
कालमूल्यमिदं तत्त्वं वदन्ति धनकोविदाः ॥ १॥
श्लोकः १३ (अनुष्टुप्)
सैका वृद्धिर्गुणा कार्या सद्योमूल्येन केनचित् ।
तयोर्यद् गुणनं जातं भाविमूल्यं तदुच्यते ॥ २॥
तयोर्यद् गुणनं जातं भाविमूल्यं तदुच्यते ॥ २॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**श्वो_लभ्याद्_द्रविणाद्** — श्वः (Tomorrow) लभ्यात् द्रविणात् (Than the wealth to be obtained)।
**सद्यो_वित्तं** — अद्यतनं धनम् (Money today)।
**सैका_वृद्धिर्** — स-एका वृद्धिः (Interest rate + 1)।
**भाविमूल्यं** — भविष्यत्-मूल्यम् (Future Value)।
श्लोकः १४ (वसन्ततिलका)
सैका च वृद्धिरिह वर्षसमानघाता
आगामिवित्तममुया विभजेत् प्रयत्नात् ।
लब्धं फलं खलु भवेदिह सद्यमूल्यं सूत्रं त्विदं निगदितं धनपण्डितैर्नः ॥ ३॥
आगामिवित्तममुया विभजेत् प्रयत्नात् ।
लब्धं फलं खलु भवेदिह सद्यमूल्यं सूत्रं त्विदं निगदितं धनपण्डितैर्नः ॥ ३॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**वर्षसमानघाता** — वर्षाणां सङ्ख्यया समानः घातः यस्याः सा (Raised to the power of 'n' years)।
**आगामिवित्तममुया_विभजेत्** — आगामि-धनं (Future Cash Flow) अनया सङ्ख्यया विभजेत् (Divide by)।
श्लोकः १५ (अनुष्टुप्)
आयस्तु पूर्ववृद्ध्या च ज्ञेय उद्योगमानतः ।
आयांशेन तु कर्माणि पण्यव्ययं च कल्पयेत् ॥ १॥
आयांशेन तु कर्माणि पण्यव्ययं च कल्पयेत् ॥ १॥
श्लोकः १६ (अनुष्टुप्)
स्थिरांशेन क्षयस्तद्वद् ऋणमानेन वृद्धिकम् ।
शून्यमसाधारणं ज्ञेयं करं प्राग्लाभमानतः ॥ २॥
शून्यमसाधारणं ज्ञेयं करं प्राग्लाभमानतः ॥ २॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**आयांशेन** — आयस्य (Revenues) अंशेन (% of)।
**पण्यव्ययं** — विक्रेतव्य-वस्तूनां व्ययः (COGS)।
**प्राग्लाभमानतः** — करात् प्राक् यः लाभः तस्य मानात् (Based on EBT)।
श्लोकः १७ (अनुष्टुप्)
पूर्वे धने प्रवाहं च युक्त्वा सद्योधनं भवेत् ।
आयग्राह्यदिनाभ्यां च ग्राह्यं वित्तं प्रजायते ॥ ३॥
आयग्राह्यदिनाभ्यां च ग्राह्यं वित्तं प्रजायते ॥ ३॥
श्लोकः १८ (अनुष्टुप्)
व्ययवस्तुदिनाभ्यां च सञ्चयः कल्प्यते तथा ।
पूर्वयन्त्रे क्षयं त्यक्त्वा मूलव्ययं च योजयेत् ॥ ४॥
पूर्वयन्त्रे क्षयं त्यक्त्वा मूलव्ययं च योजयेत् ॥ ४॥
श्लोकः १९ (अनुष्टुप्)
देयं व्ययदिनाभ्यां च पूर्वांशे लाभमिश्रितम् ।
आयांशेनान्यसम्पत्तिर्दायित्वं च विधीयते ॥ ५॥
आयांशेनान्यसम्पत्तिर्दायित्वं च विधीयते ॥ ५॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**ग्राह्यदिनाभ्यां** — ग्राह्य-दिन-सङ्ख्यया (By DSO)।
**सञ्चयः** — वस्तूनां सङ्ग्रहः (Inventory)।
**मूलव्ययं** — पूँजी-व्ययः (Capex)।
श्लोकः २० (अनुष्टुप्)
विल्मतीक्ष्णो जनो लिण्टो यक्षत्रैणर एव च ।
मूलसम्पत्तिमूल्यानां प्रतिमानमचीकॢपन् ॥ १॥
मूलसम्पत्तिमूल्यानां प्रतिमानमचीकॢपन् ॥ १॥
श्लोकः २१ (अनुष्टुप्)
निर्भयं लाभमादाय विपणेर्लाभभेदतः ।
भयमानेन सङ्गुण्य सम्भाव्यं फलमाप्यते ॥ २॥
भयमानेन सङ्गुण्य सम्भाव्यं फलमाप्यते ॥ २॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**विल्मतीक्ष्णो** — William Sharpe (विल्म + तीक्ष्ण)। संस्कृत-नामान्तरणम्।
**यक्षत्रैणर** — Jack Treynor (यक्ष + त्रैणर)।
**निर्भयं_लाभम्** — भय-रहितं लाभम् (Risk-free return)।
**भयमानेन** — भयस्य मानेन (By Beta)।
श्लोकः २२ (शार्दूलविक्रीडितम्)
आगामी-प्रवहद्-धनं च वणिजाम् आकल्य यत्नाद् बुधैः कालस्येह च मूल्य-तत्त्व-विधिना हीनीकृतं सर्वशः ।
भारेणापि सुमूल-योजित-व्ययाद् यद् खण्डितं निश्चितं
तद् व्यापार-समग्र-मूल्यम् इति वै शास्त्रेषु सम्गीयते ॥ १॥
भारेणापि सुमूल-योजित-व्ययाद् यद् खण्डितं निश्चितं
तद् व्यापार-समग्र-मूल्यम् इति वै शास्त्रेषु सम्गीयते ॥ १॥
पदार्थ-व्युत्पत्तिः (Derivations)
**हीनीकृतं** — अपकृष्टम् (Discounted)।
**सुमूल_योजित_व्ययाद्** — मूलधनस्य योजित-व्ययात् (From WACC)।
**व्यापार_समग्र_मूल्यम्** — Enterprise Value.