1। पारिभाषिक-शब्दावली
पारिभाषिकाः
प्रवृत्तिविद्या
2। मार्गसाहसप्रकरणम्
श्लोकः 1 (अनुष्टुभ्)
आह्वानम्
पुरतः सम्मुखे स्थित्वा निर्भयः शान्तमानसः ।
स्तुवीत ऋजुवाक्येन तस्याः सौन्दर्यमुत्तमम् ॥ १ ॥
स्तुवीत ऋजुवाक्येन तस्याः सौन्दर्यमुत्तमम् ॥ १ ॥
श्लोकः 2 (अनुष्टुभ्)
आरोपः
नीरसान् वर्जयेत् प्रश्नान् अनुमानं प्रयुञ्जयेत् ।
स्वभावे वेषभूषायां कुर्यादारोपमुत्तमम् ॥ २ ॥
स्वभावे वेषभूषायां कुर्यादारोपमुत्तमम् ॥ २ ॥
श्लोकः 3 (अनुष्टुभ्)
विहारः
क्रीडाभावं ततो रक्षेत् प्रतापं चाप्यखण्डितम् ।
परीक्षया न विचलितो निरातङ्कः स सल्लपेत् ॥ ३ ॥
परीक्षया न विचलितो निरातङ्कः स सल्लपेत् ॥ ३ ॥
श्लोकः 4 (अनुष्टुभ्)
समापनम्
दीर्घकालं न तिष्ठेत् तु सङ्केतं विनिश्चित्य च ।
सम्पर्कसूत्रमादाय गच्छेत् स्वकार्यसिद्धये ॥ ४ ॥
सम्पर्कसूत्रमादाय गच्छेत् स्वकार्यसिद्धये ॥ ४ ॥
3। परीक्षाप्रकरणम्
श्लोकः 1 (अनुष्टुभ्)
परीक्षा-सिद्धान्तः
प्रतापं वेदितुं नारी करोति छद्मप्रश्ननम् ।
न द्वेषान्नापि दोषात् तत् प्रकृत्या एव जायते ॥ १ ॥
न द्वेषान्नापि दोषात् तत् प्रकृत्या एव जायते ॥ १ ॥
श्लोकः 2 (अनुष्टुभ्)
आज्ञापरीक्षा
आज्ञां ददाति या क्षुद्रां विनीतं कुरुते नरम् ।
आज्ञया यो वशीभूतः प्रतापं स हि मार्जति ॥ २ ॥
आज्ञया यो वशीभूतः प्रतापं स हि मार्जति ॥ २ ॥
श्लोकः 3 (अनुष्टुभ्)
स्वभावपरीक्षा
निन्दां करोति रूपस्य स्वभावस्य च लीलया ।
क्रुद्धो वा स्पष्टीकरणे प्रवृत्तो विजितस्तया ॥ ३ ॥
क्रुद्धो वा स्पष्टीकरणे प्रवृत्तो विजितस्तया ॥ ३ ॥
श्लोकः 4 (अनुष्टुभ्)
असूयापरीक्षा
कथयत्यन्यपुंसश्च स्पर्धार्थं मोहनाय च ।
असूयया यदा तप्तः तदा तस्य पराजयः ॥ ४ ॥
असूयया यदा तप्तः तदा तस्य पराजयः ॥ ४ ॥
श्लोकः 5 (अनुष्टुभ्)
परीक्षाच्छेदः
उपहासेन शान्त्या वा परीक्षामतितर्ति यः ।
स्वमार्गे योऽविचलितः स एव पुरुषोत्तमः ॥ ५ ॥
स्वमार्गे योऽविचलितः स एव पुरुषोत्तमः ॥ ५ ॥
4। सम्पर्कप्रकरणम्
श्लोकः 1 (अनुष्टुभ्)
सम्पर्क-आरम्भः
सम्पर्कं प्रथमे कुर्यात् परिहासेन संयुतम् ।
न दैन्यं दर्शयेत् प्राज्ञः न च कुर्यात् विलम्बनम् ॥ १ ॥
न दैन्यं दर्शयेत् प्राज्ञः न च कुर्यात् विलम्बनम् ॥ १ ॥
श्लोकः 2 (अनुष्टुभ्)
यन्त्रलेखन-नियमः
यन्त्रलेखो हि सङ्केतं निश्चितुं केवलं स्मृतः ।
न वार्तालापहेतोः स न च तोषणकर्मणे ॥ २ ॥
न वार्तालापहेतोः स न च तोषणकर्मणे ॥ २ ॥
श्लोकः 3 (अनुष्टुभ्)
सङ्केतादेशः
स्थानादिकं स्वयं कृत्वा तत्रागन्तुं समादिशेत् ।
न पृच्छेत् तदनुज्ञां वा निर्भयः स्वयमाचरेत् ॥ ३ ॥
न पृच्छेत् तदनुज्ञां वा निर्भयः स्वयमाचरेत् ॥ ३ ॥
श्लोकः 4 (अनुष्टुभ्)
मौनविधानम्
प्रत्युत्तरं यदा नास्ति मौनमेवावलम्बयेत् ।
प्राचुर्यं मानसे धृत्वा न कुर्यात् प्रश्नमुत्तरम् ॥ ४ ॥
प्राचुर्यं मानसे धृत्वा न कुर्यात् प्रश्नमुत्तरम् ॥ ४ ॥
5। समागमप्रकरणम्
श्लोकः 1 (अनुष्टुभ्)
पार्श्वोपवेशनम्
स्वयं निश्चित्य वै स्थानं पार्श्वे तस्या उपविशेत् ।
सम्मुखे न च तिष्ठेत् सः परीक्षां तु विवर्जयेत् ॥ १ ॥
सम्मुखे न च तिष्ठेत् सः परीक्षां तु विवर्जयेत् ॥ १ ॥
श्लोकः 2 (अनुष्टुभ्)
स्थानपरिवर्तनम्
एकत्र न चिरं तिष्ठेत् नवन्यानुभवं सृजेत् ।
नेतृत्वमक्षतं रक्षन् स्वयमेव हि मार्गयेत् ॥ २ ॥
नेतृत्वमक्षतं रक्षन् स्वयमेव हि मार्गयेत् ॥ २ ॥
श्लोकः 3 (अनुष्टुभ्)
स्पर्शारोहणम्
स्पर्शं क्रमेण वर्धेत निर्भयः सहजस्तथा ।
अनुज्ञां न च याचेत स्वभावादेव सञ्चरेत् ॥ ३ ॥
अनुज्ञां न च याचेत स्वभावादेव सञ्चरेत् ॥ ३ ॥
श्लोकः 4 (अनुष्टुभ्)
फलासक्तिवर्जनम्
समागमे फलासक्तिं त्यक्त्वा तिष्ठति यो नरः ।
प्राचुर्यं मानसे धृत्वा स एव विजयी भवेत् ॥ ४ ॥
प्राचुर्यं मानसे धृत्वा स एव विजयी भवेत् ॥ ४ ॥
6। आकर्षणप्रकरणम्
श्लोकः 1 (अनुष्टुभ्)
बीजारोपणम्
पूर्वं कथाप्रसङ्गेषु स्वगृहस्य कुतूहलम् ।
जनयेत् सहजं प्राज्ञो न कामं तत्र दर्शयेत् ॥ १ ॥
जनयेत् सहजं प्राज्ञो न कामं तत्र दर्शयेत् ॥ १ ॥
श्लोकः 2 (अनुष्टुभ्)
छद्मकारणम्
सत्याभिप्रायमाच्छाद्य दद्यात् कारणमुत्तमम् ।
चित्तस्य रक्षणार्थं हि छद्मवाक्यं प्रयुञ्जयेत् ॥ २ ॥
चित्तस्य रक्षणार्थं हि छद्मवाक्यं प्रयुञ्जयेत् ॥ २ ॥
श्लोकः 3 (अनुष्टुभ्)
नेतृत्वम्
चलामो गृहमेवेति निर्भयो वाक्यमुच्चरेत् ।
अनुज्ञां न च याचेत स्वयं मार्गं प्रदर्शयेत् ॥ ३ ॥
अनुज्ञां न च याचेत स्वयं मार्गं प्रदर्शयेत् ॥ ३ ॥
श्लोकः 4 (अनुष्टुभ्)
अवरोधशान्तिः
क्षणमात्रं भवेद् वासः इति तस्यै निवेदयेत् ।
अवरोधे समुत्पन्ने शान्त एव स आचरेत् ॥ ४ ॥
अवरोधे समुत्पन्ने शान्त एव स आचरेत् ॥ ४ ॥
7। अन्तिमावरोधप्रकरणम्
श्लोकः 1 (अनुष्टुभ्)
अवरोध-सिद्धान्तः
अन्ते यदा भवेद् बाधा स्त्रीस्वभावात् न द्वेषतः ।
प्रतापं वेदितुं सा हि कुरुतेऽन्तिमनिग्रहम् ॥ १ ॥
प्रतापं वेदितुं सा हि कुरुतेऽन्तिमनिग्रहम् ॥ १ ॥
श्लोकः 2 (अनुष्टुभ्)
सद्योविरामः
तदा क्रुद्धो न च भवेत् बलप्रयोगं विवर्जयेत् ।
तत्क्षणादेव शान्तात्मा संस्पर्शं विनिवर्तयेत् ॥ २ ॥
तत्क्षणादेव शान्तात्मा संस्पर्शं विनिवर्तयेत् ॥ २ ॥
श्लोकः 3 (अनुष्टुभ्)
अवकाशसृजनम्
कथां चान्यां समारभ्य दूरीभूत्य प्रशान्तधीः ।
प्राचुर्यं मानसे धृत्वा न कामं तत्र दर्शयेत् ॥ ३ ॥
प्राचुर्यं मानसे धृत्वा न कामं तत्र दर्शयेत् ॥ ३ ॥
श्लोकः 4 (अनुष्टुभ्)
अन्तिमनिर्णयः
पुनराकर्षयेत् सा चेत् मन्दं मन्दं प्रवर्धयेत् ।
दृढां बाधां विनिर्णीय त्यक्त्वा चेष्टां स तिष्ठति ॥ ४ ॥
दृढां बाधां विनिर्णीय त्यक्त्वा चेष्टां स तिष्ठति ॥ ४ ॥
8। उत्तरसम्पर्कप्रकरणम्
श्लोकः 1 (अनुष्टुभ्)
स्नेहप्रदर्शनम्
सुखस्य प्राप्तिकाले तु न कुर्यात् भावबन्धनम् ।
स्नेहं दर्शयते प्राज्ञः न दैन्यं तत्र दर्शयेत् ॥ १ ॥
स्नेहं दर्शयते प्राज्ञः न दैन्यं तत्र दर्शयेत् ॥ १ ॥
श्लोकः 2 (अनुष्टुभ्)
प्रभात-निर्गमनम्
प्रभाते सत्वरं धीरः स्वकार्यं प्रति गच्छति ।
नैव तस्यामधीनः स्यात् प्राचुर्यं मानसे धरन् ॥ २ ॥
नैव तस्यामधीनः स्यात् प्राचुर्यं मानसे धरन् ॥ २ ॥
श्लोकः 3 (अनुष्टुभ्)
प्रतीक्षा-विधानम्
समागमस्य पश्चात् तु प्रतीक्षां कुरुते नरः ।
सा चेत् स्वयमुपागच्छेत् तदा सङ्केतमाचरेत् ॥ ३ ॥
सा चेत् स्वयमुपागच्छेत् तदा सङ्केतमाचरेत् ॥ ३ ॥
9। बहुविकल्पप्रकरणम्
श्लोकः 1 (अनुष्टुभ्)
प्राचुर्य-विधानम्
एकां नारीं न सेवेत प्राचुर्यं मानसे धरन् ।
आसक्तिं दूरतो गच्छेत् स्वतन्त्रः स विचरति ॥ १ ॥
आसक्तिं दूरतो गच्छेत् स्वतन्त्रः स विचरति ॥ १ ॥
श्लोकः 2 (अनुष्टुभ्)
समय-संयमनम्
सर्वाभ्यो न ददेत् कालं स्वकार्यं प्रथमं भवेत् ।
विकल्पान् विविधान् दृष्ट्वा निरातङ्कः स जीवति ॥ २ ॥
विकल्पान् विविधान् दृष्ट्वा निरातङ्कः स जीवति ॥ २ ॥
10। मन्त्रणाप्रकरणम्
श्लोकः 1 (अनुष्टुभ्)
मूल्य-प्रतापः
याचको न भवेद् धीरः स्वमूल्यं वर्धयेत् सदा ।
ग्राहकस्य भयेनैव न स्वपक्षं परित्यजेत् ॥ १ ॥
ग्राहकस्य भयेनैव न स्वपक्षं परित्यजेत् ॥ १ ॥
श्लोकः 2 (अनुष्टुभ्)
निष्क्रमण-बलम्
यत्र सम्मानहानिः स्यात् तत्र कार्यं न चाचरेत् ।
निष्क्रमेत् सङ्कटं त्यक्त्वा स्वाराज्ये स महीयते ॥ २ ॥
निष्क्रमेत् सङ्कटं त्यक्त्वा स्वाराज्ये स महीयते ॥ २ ॥